Nghệ sĩ Phạm Minh Hiếu: Một mình suy tưởng, một mình tự do

Nghệ thuật và khoa học là hai phạm trù suy tưởng hoàn toàn khác nhau. Ý niệm đưa khoa học, cụ thể là vật lý vào tác phẩm nghệ thuật đã đến với bạn như thế nào?

Từ việc là một học sinh khối Khoa học tự nhiên đến các thực hành sau này, tôi đã trải qua nhiều bước chuyển mình. Sau quãng thời gian học cấp 3, trước khi học đại học, tôi dành cho mình một khoảng thời gian tạm nghỉ để khám phá các lĩnh vực khác, để thực sự tìm ra định hướng của bản thân. Tôi may mắn được một số thầy cô giáo dẫn dắt và gợi mở đến mối liên hệ giữa vật lý, hay khoa học và nghệ thuật, nhưng vẫn không ít lần tự hỏi con đường của mình là gì. Và trường đại học của tôi, Stanford đã giúp tôi mở ra con đường ấy. Khẩu hiệu của trường là “The wind of freedom blows”, tức ngọn gió của tự do sẽ thổi mãi. Đây là tự do trong suy nghĩ, cách làm người, sống như thế nào được là chính mình. Tại trường, sinh viên được khuyến khích tìm ra một con đường phù hợp cho chính họ. Câu hỏi “what is true for you?” thường được các giáo sư đặt ra với sinh viên, để khuyến khích sinh viên tìm ra hệ giá trị của mình. Tôi chọn học các lớp thuộc nhiều lĩnh vực, từ Khoa học Máy tính, Cơ khí, Lịch sử nghệ thuật cho tới Triết học, Nhân chủng học… mỗi một lớp là một chuyên môn, một trải nghiệm riêng, tôi xem đó như những viên gạch để lát nên con đường riêng của chính mình.

Là nghệ sĩ, tôi muốn mình được tự do. Với công việc của mình, tôi xem đó là một thực hành, cần phải liên kết, đan bện nhiều lĩnh vực, thể loại chứ thực hành này không sẵn có, là một ngành riêng lẻ thuộc nghệ thuật hay khoa học, rồi phải bền bỉ theo đuổi mỗi ngày. Tôi tự do trên con đường đi tìm mình, để thấy được mình.

Xem thêm: Khi các nữ nghệ sĩ thị giác thiết kế trang sức

Giới hạn nào giữa hai thế giới vật lý học và nghệ thuật mà bạn đang muốn vượt qua?

Từ lâu tôi đã không còn nghĩ đến Vật lý học, tức là môn khoa học tự nhiên (Physics trong tiếng Anh). Mãi đến trong những năm gần đây, khi tìm hiểu về bản thể luận, tôi mới trở lại với câu hỏi: “Thế nào là vật lý?”. Vật lý đáng ra phải là những nguyên lý về vật, là một lĩnh vực rất rộng, “thing theory”, hay “object ontology”, bản thể luận về vật chứ không chỉ mỗi về physics (từ nguyên trong tiếng Hy Lạp là “sự xuất hiện”). Vậy nên, có lẽ, giới hạn của Vật lý học mà tôi muốn vượt qua là làm thế nào để hiểu vật lý nằm ngoài các tương tác của vật lên các vật khác, vật lý của tôi là sự chiêm nghiệm về bản nguyên của vật. Chia sẻ với mọi người, tôi để dòng mô tả về mình: “Phạm Minh Hiếu là một nghệ sĩ đương đại, suy tưởng hiện thực bằng cách tạo ra những sắp đặt tuyệt đối của nghệ thuật”. Tôi đang cố gắng tìm hiểu xem bản thể của một vật là gì, cả ở những chiều kích nằm ngoài tri nhận trực tiếp của tôi. Thông qua giao tiếp, nỗ lực tương tác với bản thể của vật, tôi muốn hiểu về hiện thực, hoạt động này tôi gọi là suy tưởng hiện thực. Tôi nghĩ, đích đến của một nghệ sĩ là sự truy cầu chân tướng của hiện thực, giải quyết những vấn đề bản nguyên, căn tính. Tôi muốn vén lộ những điều mà những trải nghiệm bình thường có thể bỏ qua hay không cảm thấy.

Có thể bạn bỏ lỡ: 5 cộng đồng nghệ sĩ độc lập tại Sài Gòn bạn không nên bỏ qua

Mối quan tâm thứ hai, hay là một chủ đề mà tôi dành nhiều sự quan tâm trong nghệ thuật của mình chính là trạng thái đương đại. Tôi không cho rằng mình có thể như một nhà hiền triết thời xa xưa, sống độc lập trong một khu rừng, hay một ngọn núi và tách biệt khỏi xã hội loài người. Tôi nằm trong một xã hội đang ngày càng thay đổi, và suy tưởng trong mối tương quan với mạng lưới ấy. Tôi muốn hiểu thế nào là một người Việt Nam đương đại. Trong một thế giới đang ngày càng trở nên toàn cầu hoá, chúng ta đang tiếp nhận rất nhiều câu chuyện, văn hóa, tư tưởng, và cả những phát triển công nghệ có khả năng thay đổi chúng ta hoàn toàn. Vậy cái gì sẽ dẫn lối ta về phía trước? Và xã hội Việt Nam đương đại sẽ có diện mạo thế nào? Sắp đặt tuyệt đối là phương pháp của tôi, và để hiểu rõ nhất về phương pháp này, xin hẹn gặp bạn trong các tác phẩm.

Tác phẩm sắp đặt “Phòng riêng, Trong này” có một vật thể, “Hiếu đâu rồi?”, là bản đúc thạch cao về cánh tay của bạn nằm trên một cấu trúc cơ điện tử. Tác phẩm này theo dõi các chuyển động của bạn theo thời gian thực, khi vị trí GPS truyền qua Internet được diễn giải thành một vòng quay phẳng của cánh tay. Điểm thú vị của công nghệ này là khi nghệ sĩ càng gần vật thể thì cánh tay càng kém chính xác. Bạn có thể diễn đạt thêm quan niệm của bạn về “xa” và “gần” qua tác phẩm này không? Đó là ý niệm trong tâm tưởng hay khái niệm về vật chất, hay cả hai?

Tôi luôn muốn hiểu mình là ai. Năm 2017, khi là một sinh viên năm thứ 2 theo học Khoa học Máy tính, tôi đã bị giằng xé khi phải lựa chọn định hướng tương lai. Với chuyên ngành hiện tại, tôi chưa nhìn thấy mình. Tôi đam mê nghệ thuật và nghĩ rằng nó cho tôi sự tự do để hiểu về mình và thế giới này. Nhưng lúc ấy tôi không biết mình có đủ dũng cảm để theo đuổi nghệ thuật hay không. Không riêng ở Việt Nam, mà hầu như ở đâu cũng vậy, có quá nhiều thử thách và những điều không xác định khi bạn là nghệ sĩ. Mặt khác, nếu tiếp tục học và tốt nghiệp với tấm bằng Khoa học máy tính từ Stanford, lộ trình của tôi có lẽ sẽ rõ ràng hơn. Tôi sẽ cố gắng kiếm một công việc ở Thung lũng Silicon, với một mức lương đủ để trang trải cuộc sống. Nhưng liệu tôi có hài lòng với cuộc sống ấy? Tôi có hiểu mình là ai và thực sự các sản phẩm của tôi sẽ giúp ích thế nào cho đời sống này? Điều thôi thúc và định hướng tôi trong cuộc sống luôn nằm ở ngay đây, chỉ là tôi không gọi được tên nó ra. Khi càng cố muốn gọi tên hay tiến lại gần nó, tôi lại càng cảm thấy rối rắm và rơi vào những điều xao nhãng. Còn khi để nó tự do, rồi mạnh dạn bước đi, tôi lại đi đúng hướng. “Hiếu đâu rồi?” nói lên tâm trạng của tôi lúc ấy.

Đọc thêm: 13 sự kiện nghệ thuật đặc sắc gõ cửa tháng 10

Cuối cùng tôi đã chọn con đường nghệ thuật, và chưa bao giờ thấy hối hận về quyết định này. Khi bày lại tác phẩm này cho triển lãm tại Galerie Quynh vào đầu năm nay, tôi hợp tác với một nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Bách khoa Hà Nội để cải tiến công nghệ tôi đã làm trước đây.

Tác phẩm dùng công nghệ GPS, là thuật toán dùng công nghệ vệ tinh, nên khoảng cách càng xa thì định vị càng chính xác. Với tôi, điều đó thể hiện thông điệp của tác phẩm, đồng thời làm lộ ra điểm mạnh của nghệ thuật và cũng là hạn chế của khoa học: với nghệ thuật và sự lãng mạn, suy tưởng của nghệ sĩ, người ta hoàn toàn có thể đạt được điều mà sự thuần túy của các phép tính toán cơ học không thể đạt được. Điều thú vị là sau tác phẩm này, một bạn trẻ trong nhóm nghiên cứu đã gia nhập Studio của tôi.

Dấu ấn về nếp sống, văn hóa Việt cũng có ảnh hưởng nhất định trong những dự án nghệ thuật của bạn, như tấm bình phong trong tập hợp tác phẩm trưng bày tại Gwangju Biennale Pavilion 2024, và tranh khảm thủ công từ làng gốm Bát Tràng trong tập hợp tác phẩm lớn hơn tại triển lãm Không-đề (7 cảnh huống). Điểm khởi đầu của ảnh hưởng này đã đến như thế nào? Và bạn có muốn duy trì/ đẩy mạnh ảnh hưởng ấy trong những dự án nghệ thuật sau này?

Với tôi, truyền thống là một dòng chảy, nó đang chảy qua tôi, và khi tôi có nhiều giao tiếp với thế giới ở nhiều mặt khác nhau, dòng chảy đó cũng là con đường tôi đi đến. Như đã nói ở trên, tôi quan tâm tới chân dung của một người Việt Nam ngày nay và xã hội Việt Nam đương đại. Khi sáng tác, tôi muốn mỗi tác phẩm thể hiện được mình và xã hội mà mình đang góp phần xây dựng. Mỗi tác phẩm của tôi thường trải qua nhiều lần chuyển mình khác nhau, và cứ mỗi lần đó, nó lại liên kết và kiến tạo những mối quan hệ để dệt nên một mạng lưới của sự đương đại. Những cộng sự, đối tác của tôi thường là những đơn vị tiên phong, tổ chức sáng tạo cùng chí hướng.

Xem thêm: Đón chờ mùa thu nghệ thuật tại Hồng Kông

Với “Một nơi nào đó”, đầu tiên, tôi nhặt một hạt cát ở Mỹ, dùng công nghệ nano bắn tia ion, khắc dấu chân và sự tồn tại của tôi lên hạt cát ấy, tại một phòng thí nghiệm cách Việt Nam nửa vòng trái đất. Tôi chụp lại hình ảnh về thế giới siêu nhỏ ấy. Năm ngoái, tôi đưa những hình ảnh này cho các nghệ nhân của làng gốm Bát Tràng để phóng to, dùng kỹ thuật thủ công để chế tác một tác phẩm mosaic. Nếu nhìn qua, người xem có thể nghĩ đây là một bức tranh khảm gốm thông thường, nhưng nếu nhìn rộng hơn, đó là sự hội tụ của phương Tây, phương Đông, quá khứ, hiện tại, khoa học, và lịch sử…

Hầu hết những tác phẩm của tôi đều được hình thành theo những cách như vậy, đôi khi mất nhiều năm sáng tác, rồi kết hợp nhiều loại kỹ thuật, phương thức chế tác mới hoàn thành. Tại Gwangju Biennale, “Bình phong” chính là một hệ quy chiếu để khán giả tham chiếu mình đang ở đâu, trong một thế giới như thế nào. Mặt trước của bức bình phong là hình ảnh panorama của Hà Nội, chụp khi tôi dùng flycam bay dọc sông Hồng, còn mặt sau là những hình ảnh mặt nước của sông, gộp lại với nhau bằng kỹ thuật in hợp thị (lenticular). Khi người xem đi dọc bình phong, bức ảnh hợp thị sẽ làm cho họ có cảm giác như mặt nước đang chuyển động, còn về mặt Hà Nội, sẽ cảm nhận được chiều sâu, như thể bình phong là khung cửa nhìn ra thành phố đang ở đấy. Khi đóng bình phong lại, dòng sông sẽ ôm lấy thành phố, đúng như ý nghĩa của Hà Nội - một thành phố trong sông.

Tác phẩm của bạn mang chiều sâu tâm tưởng từ những suy ngẫm về Việt Nam dưới góc nhìn của người trẻ Việt được giáo dục tại phương Tây, pha trộn giữa triết học phương Tây và văn hóa phương Đông; khoa học phương Tây và đức tin phương Đông; tính cá nhân phương Tây và tính tập thể phương Đông… Bạn làm cách nào để đưa những ý niệm này đến gần hơn với công chúng?

Với tôi, theo đuổi nghệ thuật là một đời - một đời suy tưởng, một mình và tự do. Thế nhưng, nghệ sĩ cũng là một nghề. Đã là nghề thì phải có sự tương tác với xã hội, có sự chuyên nghiệp và định hướng rõ ràng. Để làm điều đó, tôi cần có những trao đổi với xã hội như tổ chức triển lãm, tọa đàm, diễn thuyết, chia sẻ với truyền thông, tạo ra những con đường để khán giả hiểu mình hơn. Công việc của tôi không chỉ có sáng tác nghệ thuật mà còn bao hàm nhiều thứ khác, trong đó có việc xây dựng xã hội và chia sẻ về hoạt động của một nghệ sĩ đương đại. Bằng nhiều cách và cấp độ khác nhau, tôi muốn khán giả có cơ hội hiểu thêm về nghệ thuật, và có lẽ, với nghệ thuật, họ sẽ hiểu được về họ và thế giới này, để chung sống và làm cho thế giới này tốt đẹp hơn.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm in Tatler Vietnam số tháng 10/2024 - Family & Legacy

XEM THÊM

Hoa hậu - Doanh nhân Thu Hoài cùng khát vọng chuyển giao di sản Khơ Thị

Di sản nghề may tại Cao Minh Tailor - Vẻ đẹp ẩn giấu trong từng đường khâu

Biên niên sử kiến trúc Grand Palais qua những con số