Cover Một tác phẩm trình diễn múa đương đại trong buổi diễn SỰ SỐNG 2024, được tổ chức tại Côn Đảo (Ảnh: Facebook / susong)
Một tác phẩm trình diễn múa đương đại trong buổi diễn SỰ SỐNG 2024, được tổ chức tại Côn Đảo (Ảnh: Facebook / susong)
1 / 1
Thế giới nghệ thuật có thể phức tạp và đa dạng nhưng đối với những người mới bắt đầu và những người muốn trau dồi kiến thức, bài viết về này sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về các thuật ngữ và khái niệm kỹ thuật. Sau đây, chúng ta sẽ khám phá về nghệ thuật trình diễn (performance art)
Nghệ thuật trình diễn có nhiều định dạng khác nhau: nhạc sống, diễn xuất, khiêu vũ và các hình thức nghệ thuật khác, trong đó người sáng tạo hoặc người biểu diễn ưu tiên sự khác thường và khiêu khích hơn là tính thẩm mỹ. Tuy nhiên, không nên nhầm lẫn giữa nghệ thuật trình diễn với “nghệ thuật thị giác” và “nghệ thuật biểu diễn”. Nếu tra cứu từ điển Merriam-Webster, bạn sẽ thấy nghệ thuật trình diễn là “một hình thức nghệ thuật phi truyền thống thường có chủ đề chính trị hoặc thời sự và có phần trình bày trực tiếp trước khán giả hoặc người xem (như trên phố), sử dụng các loại hình nghệ thuật như diễn xuất, thơ ca, âm nhạc, khiêu vũ hoặc hội họa”.
Nghệ thuật trình diễn có thể được lên kế hoạch hoặc ngẫu hứng dựa theo tương tác và phản ứng của khán giả. Trong một ví dụ cực đoan về nghệ thuật trình diễn, nghệ sĩ người Mỹ Chris Burden đã sắp xếp để mình bị bắn bằng súng trường khi trình diễn tác phẩm nghệ thuật Shoot (1971). (Nếu bạn thắc mắc, ông ấy đã sống sót).
Nhưng tiêu chí của một tác phẩm nghệ thuật trình diễn là gì? Chúng đến từ đâu? Chúng có mục đích gì?
Above Nhà giám tuyển Enoch Cheng (Ảnh: do Enoch Cheng cung cấp)
Nhà giám tuyển Enoch Cheng (Ảnh: do Enoch Cheng cung cấp)
1 / 1
Lịch sử của trình diễn trong thế giới nghệ thuật thị giác bắt đầu từ những năm 1910, khi một nhóm các nghệ sĩ phản chiến cấp tiến tạo ra những tác phẩm nghệ thuật vô nghĩa mang tính mỉa mai - những màn trình diễn tiên phong về thơ, nhạc và múa để chế giễu sự điên rồ của Thế chiến thứ nhất. Tại đây, họ đã khám phá một hình thức nghệ thuật mới được họa sĩ, nhà điêu khắc người Pháp Marcel Duchamp mô tả là “phản nghệ thuật”. Đồng thời, họ cũng tạo ra những suy ngẫm về vai trò của nghệ thuật với mục đích chống lại chiến tranh và văn hóa tư bản.
Trong các thời đại và bối cảnh văn hóa khác nhau, sự phát triển của nghệ thuật trình diễn cũng khác nhau. Phạm vi của nghệ thuật trình diễn đã mở rộng vào những năm 1980. Theo không gian nghệ thuật phi lợi nhuận địa phương Asia Art Archive, có rất nhiều nghệ sĩ thị giác đã trở về từ nước ngoài với “những mối quan tâm nghệ thuật khác với thế hệ nghệ sĩ (trước đó) đã quan tâm đến nghệ thuật thủy mặc Trung Quốc”. Nhóm các nghệ sĩ này đã tìm kiếm sự hợp tác liên ngành với những người thực hành nghệ thuật biểu diễn để khám phá những cách thức mới trong triển lãm nghệ thuật.
Số lượng ngày càng tăng của các không gian nghệ thuật và nhóm phi chính phủ cũng hỗ trợ sự phát triển của các nghệ sĩ trình diễn độc lập mà tác phẩm của họ có thể không được coi là phù hợp để trưng bày tại bảo tàng hoặc phòng trưng bày vào thời điểm đó. Ví dụ, kiến trúc sư Tao Ho, nhà bảo trợ nghệ thuật Bill Bailey và học giả King-man Lo đã thành lập Trung tâm Nghệ thuật Hồng Kông vào năm 1977 với tư cách là một tổ chức nghệ thuật “của dân, do dân và vì dân” để đa dạng hóa bối cảnh nghệ thuật của thành phố vốn bị chi phối bởi các bảo tàng do chính phủ điều hành. Choi Yan Chi, một người tiên phong trong nghệ thuật sắp đặt tại Hồng Kông, đã hợp tác với công ty sân khấu Zuni Icosahedron để tạo ra các tác phẩm thách thức chuẩn mực sân khấu.
Sau đó, vào những năm 1990, một số nghệ sĩ biểu diễn đã sử dụng tác phẩm của họ như một phương tiện chính trị. Ví dụ, Pan Xinglei đã đổ sơn đỏ lên tượng Nữ hoàng Victoria bằng đồng ở Causeway Bay và lên chính mình, ông đã đập vào mặt của bức tượng để chỉ trích lịch sử thuộc địa của thành phố.
Xem thêm: Nghệ sĩ AI Niceaunties thách thức khuôn mẫu về những “bà cô” châu Á
Tại Việt Nam, loại hình nghệ thuật này ở Việt Nam bắt đầu xuất hiện từ những năm 1990, với những cái tên tiên phong như Trần Lương, Trương Tân, Đào Anh Khánh, dẫn dắt sự phát triển của nghệ thuật đương đại Việt Nam vào cuối những năm 1980 và đầu những năm 1990.
Đến nay, nghệ thuật trình diễn tại Việt Nam đã đạt được những bước tiến mới, dung hòa hơn với những thông điệp mang tính xã hội hiện đại. Điển hình là những buổi trình diễn và triển lãm sắp đặt trong khuôn khổ dự án SỰ SỐNG, dự án mang lại những trải nghiệm văn hoá nghệ thuật nhằm nâng cao nhận thức về Sống và Phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên và duy trì, tôn vinh các giá trị văn hoá, nghệ thuật.
Các phần trình diễn quan trọng nhất của dự án đưa người tham gia đi qua những trải nghiệm đa giác quan. Từ triển lãm nghệ thuật sắp đặt cảnh quan trên bãi biển hoang sơ, thưởng thức âm nhạc, múa đương đại giữa không gian bao la của tự nhiên,... Nghệ thuật trình diễn tại Việt Nam nay đã vượt xa ngoài những câu chuyện cá nhân, tiến gần hơn với thông điệp của cộng đồng và trở thành động lực cho những người tham gia tiến xa hơn trên hành trình bảo tồn thiên nhiên và di sản trong tương lai.
Above Tác phẩm sắp đặt cảnh quan tại triển lãm SỰ SỐNG 2024 (Ảnh: Facebook / susong)
Tác phẩm sắp đặt cảnh quan tại triển lãm SỰ SỐNG 2024 (Ảnh: Facebook / susong)
1 / 1
Quay trở lại hiện tại, nghệ thuật trình diễn đã trở thành tâm điểm chú ý tại Art Central năm nay, diễn ra tại Central Harbourfront từ ngày 28 đến 31 tháng 3. Enoch Cheng, giám tuyển của Art Central, đã thiết kế một tác phẩm nghệ thuật trình diễn có tên Art-Is-Here-Picnic (2024), trong đó các giám tuyển, nghệ sĩ và khách mời chia sẻ bánh sandwich và bánh ngọt trên sàn trong khu vực triển lãm. Cheng mô tả tác phẩm của mình là “có chút tinh nghịch và vui nhộn”, hy vọng sẽ thách thức khái niệm tư bản về hội chợ nghệ thuật. "Mọi người thường vội vã đi qua hội chợ nghệ thuật. Tôi muốn tạo ra khoảnh khắc gặp gỡ [giữa du khách, nghệ sĩ và chủ phòng trưng bày", ông nói. "Đó là một buổi dã ngoại thực sự và mỗi [đơn vị] đều có một chuyên gia nghệ thuật dẫn đầu, người được đào tạo và đã tập dượt để dẫn dắt du khách nói về nghệ thuật - giống như các chuyến tham quan của giám tuyển trong bối cảnh bảo tàng, thường có giá đắt đỏ. Ở đây, những chuyên gia nghệ thuật này cố gắng thực sự ở bên bạn".
Art Central năm nay sẽ có sự góp mặt của nghệ sĩ trình diễn người Nhật Noriko Sunayama, người nổi tiếng với tác phẩm A Sultry World (1995-), một tác phẩm mà cô mặc một chiếc váy đỏ thẫm khổng lồ mà du khách có thể chui vào. Cheng cho biết: “Tất cả những thứ tôi tuyển chọn đều nhằm khơi dậy sự tò mò của mọi người. Chiếc váy đỏ lớn sẽ là thứ đầu tiên bạn nhìn thấy tại hội chợ nghệ thuật. Màu sắc chỉ đối mặt với các giác quan của bạn. Mọi người có thể chạm vào nó, chơi với nó, ngửi nó. Nó cho bạn nhiều không gian cho trí tưởng tượng”.
“Điều rất quan trọng là ngay cả trong một hội chợ nghệ thuật, nơi kinh doanh, chúng ta vẫn tự hỏi: vào năm 2024, chúng ta tin vào nghệ thuật như thế nào?”
Bài viết được phát triển từ bài viết gốc “Performing arts 101: What is performance art and how is it different from visual arts or performing arts?” của Zabrina Lo, đăng trên Tatler Asia.
