Minnette De Silva: Nữ kiến trúc sư Sri Lanka biến nghịch cảnh thành cơ hội

Do hoàn cảnh gia đình, de Silva theo học tại nhiều trường ở Sri Lanka và Anh, nhưng cuộc Đại suy thoái những năm 1930 đã khiến bà không thể hoàn tất việc học tập chính quy. Tuy nhiên, bà không từ bỏ khát vọng trở thành kiến trúc sư. Nhờ sự kiên trì và tài thuyết phục, de Silva nhận được sự hỗ trợ tài chính để học nghề tại công ty kiến trúc Mistri & Bhedwar ở Bombay (nay là Mumbai). Ban ngày làm việc, ban đêm bà theo học tại một học viện kiến trúc tư nhân, là nữ sinh duy nhất trong lớp gồm 40 người.

Những chuyến thăm quê nhà đã giúp de Silva học thêm tại Trường Cao đẳng Kỹ thuật Colombo trước khi bà tiếp tục hành trình học vấn của mình. Năm 1943, bà ghi danh vào Trường Kiến trúc Chính phủ ở Bombay nhưng bị đuổi học vì tham gia phong trào “Quit India” mà không chịu xin lỗi. Bà tiếp tục làm việc với kiến trúc sư Otto Koenigsberger, một người Đức gốc Do Thái tị nạn, tại Mysore. Nhờ một cuộc gặp tình cờ với Herwald Ramsbotham, toàn quyền Anh tại Ceylon, de Silva có cơ hội theo học tại Hiệp hội Kiến trúc (Architectural Association - AA) ở London. Sau Thế chiến II, bà vượt biển đến Anh để hoàn thành giấc mơ kiến trúc sư của mình.

Xem thêm: Home tour: Biệt thự phong cách thuộc địa giữa lòng New Delhi

Sau khi vượt qua kỳ thi đặc biệt của RIBA dành cho sinh viên trở lại trường sau 30 tuổi, năm 1948, de Silva chính thức trở thành thành viên của tổ chức này. Cùng năm đó, Sri Lanka giành độc lập và bà trở về nước để thành lập văn phòng riêng, Studio of Modern Architecture, ngay tại nhà cha mẹ ở Kandy. Khách hàng của bà chủ yếu là tầng lớp trung lưu mới nổi của Sri Lanka.

Kiến trúc của Minnette de Silva là sự kết hợp giữa hiện đại và bản địa, phản ánh chính xuất thân lai giữa Đông và Tây của bà. Bà sử dụng các vật liệu hiện đại như bê tông thô để tạo nên không gian rộng mở, tràn ngập ánh sáng, nhưng đồng thời lồng ghép các chất liệu truyền thống như đất, tre, vải dệt thủ công, đồ sơn mài, đồng thau và chạm khắc gỗ. Công trình của bà không chỉ mang bản sắc riêng mà còn tạo cơ hội việc làm cho nhiều nghệ nhân địa phương, đặc biệt là phụ nữ.

Đọc thêm: 7 nữ kiến trúc sư truyền cảm hứng trên khắp châu Á

Những năm 1950, bà tập trung vào các dự án nhà ở, cả tư nhân lẫn công cộng. Tuy nhiên, biến cố lớn xảy ra vào năm 1962 khi mẹ bà qua đời, khiến de Silva suy sụp và mất dần động lực trong công việc. Bà đi du lịch nhiều hơn trong thập niên 1960-1970, nhưng điều này cũng khiến sự nghiệp bị gián đoạn.

Dù gặp khó khăn trong việc tìm kiếm dự án, de Silva vẫn tiếp tục nghiên cứu và viết lách. Năm 1973, bà đóng góp phần viết về kiến trúc Nam Á trong ấn bản mới của A History of Architecture của Banister Fletcher. Nhờ công trình này, bà được mời giảng dạy tại Hồng Kông, dù có sinh viên kể lại rằng bà hiếm khi nói về các công trình của chính mình.

Năm 1980, khi trở về Sri Lanka ở tuổi 62, de Silva cố gắng khôi phục sự nghiệp nhưng chỉ hoàn thành được một số dự án nhỏ trước khi cuộc nội chiến nổ ra. Bà qua đời năm 1998 ở tuổi 80, để lại một di sản kiến trúc bị lãng quên phần lớn, khi nhiều công trình của bà bị phá bỏ hoặc cải tạo.

Xem thêm: Home tour: Nhà thiết kế trang sức ở Sussex biến nhà dòng thành tổ ấm

Dù các công trình của de Silva không còn nhiều, tư tưởng của bà vẫn có ảnh hưởng sâu rộng. Bà là một trong những người đầu tiên đề xuất khái niệm Kiến trúc Hiện đại Vùng miền (Modern Regionalist Architecture), nhấn mạnh đến sự phù hợp của kiến trúc với bối cảnh địa phương về mặt xã hội, môi trường và vật liệu. Sau này, tư tưởng này phát triển thành Critical Regionalism, một triết lý quan trọng trong kiến trúc đương đại.

Khi Sri Lanka và thế giới đang phải vật lộn với các cuộc khủng hoảng kinh tế và chiến tranh, các thiết kế của Minnette de Silva sử dụng vật liệu và kỹ thuật địa phương, giảm chi phí xây dựng và sử dụng năng lượng có ý nghĩa to lớn. Khả năng đặc biệt của bà trong việc biến nghịch cảnh thành cơ hội có thể truyền cảm hứng cho tất cả chúng ta.

Nhiều kiến trúc sư danh tiếng như Geoffrey Bawa - người cùng thời với bà nhưng đi sau bà một thập kỷ trong nghề - được cho là đã chịu ảnh hưởng từ những ý tưởng mà de Silva đề xuất.

Là một phụ nữ trong ngành kiến trúc thời bấy giờ, de Silva phải đối mặt với nhiều định kiến. Ở Sri Lanka, bà bị xem là kẻ ngoại đạo do dòng máu lai, trong khi ở phương Tây, bà bị “phương Đông hóa” qua vẻ ngoài và trang phục của mình. Không có nhiều tiền, bà thường mặc những chiếc sari bình dân từ Bombay, cài hoa thay vì đeo trang sức. Nhưng điều này lại trở thành một dấu ấn, giúp bà nổi bật giữa các nhân vật tên tuổi như Picasso, Henri Cartier-Bresson và Le Corbusier.

Dù bị lãng quên trong chính thời đại của mình, de Silva vẫn là một nhân vật quan trọng trong lịch sử kiến trúc. Hình ảnh bà ngồi giữa Sigfried Giedion và Walter Gropius tại CIAM VI năm 1947, là nữ kiến trúc sư châu Á duy nhất, minh chứng cho sự tiên phong của bà. Những ý tưởng và lý tưởng của Minnette de Silva đã vượt xa thời đại của bà, tiếp tục truyền cảm hứng cho thế hệ kiến trúc sư đương đại và những người theo đuổi kiến trúc bản địa bền vững.

ĐỌC THÊM

5 điều cần biết về Liu Jiakun - chủ nhân Giải thưởng kiến trúc Pritzker 2025

KTS Jimmy Lim Cheok Siang: Hành trình sáng tạo, bảo tồn di sản và bí quyết giữ lửa nghề

NTK nội thất Kelly Wearstler và động lực thúc đẩy thiết kế tiến lên phía trước