Chuyển động của nghệ thuật đường phố tại Việt Nam

Kool Herc và người bạn Coke La Rock cũng giúp phát triển lối nói vần (rhythmes) và chơi chữ (pun/ wordplay) trên nền breakbeat nhằm khuấy động đám đông. Phong cách nhả chữ, gieo vần và tạo flow đó đã trở thành đặc trưng của mảng MC như rap và “toasting” (lối nói như hát dựa trên nền melody xuất phát từ văn hóa chúc tụng của Jamaica) và “battle roast” (hình thức đấu khẩu của các MC).

Kể từ đêm “thần sầu” đó, mọi DJ trong khu Bronx đều cố gắng học hỏi kỹ năng breakbeat và ai cũng muốn vượt mặt Herc để sáng tạo thêm nhiều kỹ thuật mới. Sự tự do của hip hop phá vỡ những ràng buộc về sáng tạo, cho phép các nghệ sĩ sử dụng sample thoải mái miễn là lồng ghép yếu tố cá nhân để thực sự tạo ra sự khác biệt so với bản gốc. Điều này đã khiến cho các hãng thu âm chú ý đến hip hop và đầu tư vào.

Một trong những nhà khai phá hip hop là “Bố già” Afrika Bambaataa, người đã thành lập Universal Zulu Nation để định hướng âm nhạc khuyến khích hòa bình thông qua văn hóa hip hop. Các thành viên đã giới thiệu cho thanh thiếu niên trong băng đảng về DJ, breakdance, rap và graffiti. Kể từ đó bốn trụ cột của hip hop được xác lập và bổ trợ lẫn nhau.

Nếu xem DJ  là người giữ linh hồn cho hip hop bằng cách tạo những con beat breaking, thì MC/Rapper  là người thổi hồn cho những con beat càng lối nói vần của mình; vũ công breakdance hình thể hóa các giai điệu đó và các writer (cách gọi khác của nghệ sĩ graffiti) sẽ là người biểu trưng tinh thần linh hồn đó bằng thị giác.

Hip hop bắt đầu du nhập vào Việt Nam từ cuối những năm 1980, khi nền văn hóa đường phố này bắt đầu trở thành hiện tượng toàn cầu. Thuở đầu, những du học sinh Việt Nam tại nước ngoài hoặc kiều bào là những người tiếp xúc trực tiếp với văn hóa hip hop. Khi nhóm này về nước, họ đã mang theo những băng, đĩa nhạc rapper và các kỹ thuật nhảy popping, breakdance về phổ biến và tập luyện trong cộng đồng nhỏ. Hà Nội có lẽ là nơi phát triển văn hóa hip hop sớm hơn cả khi là nơi có những nhóm đầu tiên thể nghiệm breaking và kế đó là rap.

Bên cạnh đó, sau thời kỳ Đổi mới, truyền hình và mạng Internet đã giúp nhiều người trẻ có điều kiện tiếp cận với các tư liệu, video nước ngoài về nghệ thuật hip hop. 

Hip hop lan tỏa đến Sài Gòn muộn hơn so với Hà Nội, tầm đầu thập niên 2000, thông qua việc thanh thiếu niên truyền tai nhau và sự bùng nổ của Internet giúp cho người trẻ tờ mờ tìm hiểu về các trụ cột của hip hop. Sớm được giới trẻ hưởng ứng, các diễn đàn như viethiphop, daRapClub ra đời. Lúc này, hip hop không còn chỉ gói gọn trong breakdance và rap mà mở rộng sang hai trụ cột còn lại là DJ và graffiti, sau này là skateboard và thời trang đường phố. Sự mới lạ và giải phóng hình thể, ngôn từ và phản ánh xã hội đã nhanh chóng được giới trẻ đón nhận một cách nồng nhiệt.

Trong những năm 1990 và 2000, hip hop tại Việt Nam bắt đầu phát triển mạnh mẽ hơn, đặc biệt là với sự xuất hiện của những nhóm nhảy tự tập luyện các “bộ khỏe” (breaking) và “bộ dẻo” (popping) tại cung Văn hóa Việt Xô của nhóm Sơn Break, Cung Thiếu Nhi Hà Nội của nhóm Ngón Chân Cái (BigToe), Vườn hoa tượng đài Lê Nin. Từ cuối thập niên 90 đến đầu những năm 2000, dưới sự bùng nổ của Internet, các nhóm nhảy breakdance bắt đầu nở rộ tại cả Sài Gòn và Hà Nội với nhiều cái tên nổi đình nổi đám trong cộng đồng như nhóm C.O.L.D, Milky Way, Big South,... Cùng với đó là hàng loạt những cuộc thi với quy mô lớn nhỏ về vũ đạo như Quần Anh Hội, Thử thách cùng bước nhảy (So You Think You Can Dance?), Vietnam’s Got Talents. 

Về điện ảnh, những bộ phim tuổi teen như Bước nhảy xì tin (2009), Vũ điệu đam mê (2010) ra mắt công chúng, góp phần lan truyền văn hóa hip hop, thời trang đường phố và bộ môn breaking, popping. Cũng từ đó, nhiều nhóm nhảy đã khổ luyện và chinh phục sân chơi trong nước và tạo được tiếng vang trên trường quốc tế như  S.I.N.E đạt hạng 3 giải Battle of the year thế giới 2014, Urban Clown đoạt giải 3 cuộc thi Astro Battle Ground 2016.

Trước năm 2002, rap gần như không nằm trong biên giới lãnh thổ Việt, bởi những người khai sinh và truyền cảm hứng ra rap Việt là các du học sinh hoặc thanh thiếu niên gốc Việt lớn lên tại Bắc Mỹ. Hai trong số đó chính là Khanh Nhỏ và Thái VG, nổi bật nhất là track “Vietnamese Gang”, trong đó Thái rap bằng tiếng Anh còn Khanh Nhỏ rap bằng tiếng Việt.

Sức ảnh hưởng của Khanh Nhỏ và Thái VG đã lan tỏa không chỉ trong cộng đồng người Việt tại nước ngoài, mà còn du nhập về Hà Nội theo con đường truyền miệng và Internet, mà bước ngoặt là Xlim và sự khai sinh ra Da Rap Club Ha Noi (RC) – ban đầu là diễn đàn chia sẻ kiến thức và kỹ thuật, sau này phát triển thành công ty producer. Ngoài RC, phải kể đến những hội nhóm tiên phong cho rap Việt như Viet Spiritz, VietDreamerz với các tên tuổi như LK, DCash, Eddy Việt, Cá Chép a.k.a. Double C, Young Uno, PA,... đã đặt những bản hit cũng chính là những nền tảng đầu tiên của rap Việt.

Đến năm 2005, rap Việt phát triển mạnh mẽ trong cộng đồng người yêu nhạc rap. Do chưa có nhiều sân chơi và phương tiện truyền thông, các nhóm này hoạt động “ngầm” và riêng lẻ, nên thường được gọi là “underground”.  Dần dà, những rapper đời đầu tung những MV chỉn chu, được đầu tư bài bản về phong cách, ca từ và bắt đầu phối trộn với những dòng nhạc khác mang tính R&B hoặc Pop Ballad thay vì những con beat mang tính breaking, tạo tiền đề cho rapper bước lên dòng chủ lưu (hay tạm gọi là mainstream hoặc overground). Sự kiện cột mốc có lẽ là sản phẩm mà ca sĩ Đăng Khôi, Mỹ Linh hợp tác cùng LK (trong album Chat với Mozart), và sau này là sản phẩm của tổ đội LadyKillah.

Xem thêm: AI đang thay đổi ngành công nghiệp âm nhạc như thế nào

Rap tại miền Nam bùng nổ muộn hơn, bắt đầu từ cảm hứng được truyền từ các “OG” gốc Việt và tại Hà Nội, mà viên gạch đầu tiên là diễn đàn Viet hip hop (VHH/VH2). Năm 2005, diễn đàn VHH tổ chức cuộc thi "Rapper, Where Are You?" đánh dấu sự bùng nổ của rap trên cả 3 miền khi thu hút được hàng ngàn bạn trẻ đăng ký dự thi.

Kể từ đó, rap không còn là cụm từ xa lạ ngay cả trong giới underground lẫn overground. Trong giới underground, ngày càng nhiều tổ độ rapper thế hệ mới với kỹ năng “khủng”, cách đi flow, nhả vần sáng tạo, cũng chủ đề nội dung đa dạng  và “gai góc” hơn, phản ánh nhiều thực trạng xã hội đã giúp nhạc rap trở nên đầy màu sắc như Fan hip hop (FHH), Genius Viet Rap (GVR) hay Southside Rappers (SSR). Bên cạnh đó, nhiều nghệ sĩ pop cũng bắt đầu có cái nhìn công tâm và nghiêm túc về rap khi ngày càng nhiều nghệ sĩ chọn hợp tác với rapper để sản xuất âm nhạc. Các hãng thu âm và báo đài cũng bắt đầu chú ý đến thể loại này. 

Cuối năm 2020 đánh dấu thêm một giai đoạn phát triển mạnh mẽ khác của rap Việt khi rap trở thành một dòng nhạc chủ lưu của thi trường với sự ra đời của nhiều show truyền hình về rap như Rap Việt Mùa 1 và King of Rap. Giờ đây, rất nhiều nghệ sĩ trẻ thành công khi đi lên từ rap như MCK, Obito, Đen Vâu, Suboi, hay tổ đội Gerdnang đều thành công cả về sự nghiệp âm nhạc lẫn thương mại.

Kỹ thuật vẽ chữ thể hiện thông điệp hay tag là hình thức biểu đạt đầu tiên của nghệ thuật graffiti, nhằm thể hiện sự kháng cự và nổi loạn của người trẻ trước sự bất công của xã hội. Những bức tuyên ngôn bằng hình ảnh trên đầy màu sắc trên các tòa nhà, công trình công cộng thể hiện sự bất bình của các writer đã vô tình khiến graffiti bị xem như một hành động phá hoại vô kỷ luật.

Có lẽ vì vậy mà sự ra đời và phát triển của graffiti tại Việt Nam có vẻ như kín tiếng và ít hào nhoáng nhất, bởi vì loại hình này ban đầu được xem là hành vi phá hoại cảnh quan đô thị. Một trong những nhóm thực hành graffiti đầu tiên có lẽ là Street Jockey tại Hà Nội, với cảm hứng lấy từ bìa album của nhóm nhạc rap-rock Limp Bizkit. Trong Sài Gòn thì có nhóm The Saigon Projects với những bức vẽ được đăng tải trên Tumblr đã làm nhiều bạn trẻ say mê với nghệ thuật vẽ chữ họa hình bằng sơn phun này.

Có thể bạn bỏ lỡ: 8 bức tranh nổi tiếng khiến thế giới nghệ thuật chao đảo

Song, những hội nhóm và cá nhân này gần như hoạt động riêng lẻ và không có sân chơi. Thảm canvas của họ là những bờ tường dưới chân cầu, tòa nhà bỏ hoang để tránh điều tiếng không hay về bộ môn mà họ tham gia. Mãi đến khi bộ phim tài liệu ngắn Spray It, Don't Say It (2006) (tạm dịch: Sơn đi đừng nói) ra đời, công chúng (mà thực chất cũng chỉ một vài cộng đồng quan tâm) mới có những nhận thức khác đi về graffiti. Đến năm 2014, festival Hanoi Creative City lần đầu tiên tôn vinh graffiti như một loại hình nghệ thuật, khi đó graffiti mới thật sự khiến công chúng chú ý. Tại Sài Gòn, nhiều phòng tranh và cộng đồng nghệ thuật đương đại bắt đầu nhìn graffiti như một loại hình nghệ thuật đương đại, như việc The Factory mời nghệ sĩ graffiti quốc tế Suby One trong sự kiện Street Art festival; Vin Gallery và triển lãm Trialogue năm 2016; REI Artspace với triển lãm của nghệ sĩ Daos501; phòng tranh trưng bày của nghệ sĩ Cyril Kongo.

Dần dà, người dân và các cơ quan chức năng cũng như các cấp lãnh đạo cũng bắt đầu thay đổi thiện cảm và ánh nhìn đối với graffiti, khi loại hình này được phép trình diễn nhằm điểm tô cho cảnh quan như dự án làng bích họa Tam Thanh, dự án con đường nghệ thuật Phúc Tân, Dự án Saigon Urban Arts.

XEM THÊM

Tranh luận: Có nên kiểm duyệt nếu một tác phẩm nghệ thuật bị xem là xúc phạm hoặc gây tranh cãi?

Trưng bày tác phẩm nghệ thuật trong nhà sao cho tinh tế?

Nghệ thuật của sự ý nhị đậm chất Á Đông tại Regent Phú Quốc