Nghệ sĩ múa Vũ Ngọc Khải: Hình hài của chuyển động

Sau nhiều lần cân nhắc thì trong những tác phẩm có biểu tượng Văn hóa Việt, tôi luôn cẩn trọng nghiên cứu kỹ về màu sắc, kỹ thuật và đòi hỏi đơn vị tổ chức cùng đồng hành sản xuất những chất liệu đạt chất lượng. Về đạo cụ, Nơm tre trong tác phẩm “Dó” được chọn mua từ nghệ nhân, được mài từng thanh tre và phối màu nâu đỏ. Sau đó được tết dây thừng để làm váy hay mũ đội đầu… Nón trong tác phẩm “Nón” được thiết kế từ hơn 20 mảnh ghép và được hoạ sĩ vẽ lớp ngoài cho nón. Tất cả khá cầu kỳ để đạt được hiệu ứng mỹ thuật tốt nhất, mục đích chính là để khán giả cảm thấy dễ chịu khi chiêm ngưỡng.

Trong chất liệu múa, tôi luôn bẻ cong tất cả chuyển động để tạo độ “xoáy” và “lỏng”, nên khi xem, khán giả sẽ bị cuốn hút bởi biến thể liên tục.

Múa đương đại, đối với anh là gì? Điều gì ở múa đương đại mà người ta không thể tìm thấy ở các hình thức nghệ thuật khác?

Tôi trải qua quá trình chuyển mình từ múa ballet, neo-classical, hiện đại rồi tới đương đại. Và múa đương đại làm tôi không ngừng cải tiến, học-học và học, học hoài không hết. Có thể hình dung là với cổ điển, khi bạn làm đủ yêu cầu thì sẽ hoàn thiện, cổ điển đã làm xong tiến trình của nó, nhưng đương đại thì vẫn đang trên con đường phát triển. Giống như chúng ta có 2 tay 2 chân, khi chỉ thay đổi hướng và nhịp của 1 tay thì hình ảnh đã thay đổi. Làm với 1 người thì không sao, nhưng tưởng tượng 100 người làm cùng lúc như 1 bản tổng phổ nhạc khổng lồ thì sẽ rất khác.

Múa đương đại đòi hỏi sự phức hợp theo nhiều tầng: khung xương di chuyển, cơ nhào nặn, hệ thần kinh diễn viên thay đổi, cảm xúc biến chuyển tạo ra hình ảnh. Sau đó, diễn viên sẽ phối hợp với đề tài được giao: màu sắc, biểu tượng văn hóa… Múa đương đại lúc đó sẽ hợp nhất Tâm - Trí - Ý - Khí - Hình. Nếu lúc đó tôi bị xao nhãng một trong những ý trên thì khán giả sẽ không thưởng thức trọn vẹn, cảm giác như ăn tối thiếu nước chấm. Không tròn vị! 

Trong một số tác phẩm, anh vừa là nhà sản xuất, vừa là biên đạo, vừa là nghệ sĩ biểu diễn. Điểm giống và khác nhau trong những vai trò này là gì? Việc có khả năng “cân” nhiều vai trò mang đến lợi thế gì cho anh? 

Lúc đầu, tôi kiêm nhiều vai trò do hoàn cảnh không đủ nhân lực, vì làm một vở diễn rất tốn kém. Trong lúc làm, tôi nhận thấy các vị trí đều có cái khó và chi tiết riêng. Yêu cầu khác, đòi hỏi khác! Có lúc tôi loạn nhịp, đang dựng bài thì chợt nhớ ra hạn sản xuất đạo cụ hay đang tập múa, lại muốn đổi nhạc vì thấy nhạc không hợp, mà làm lại nhạc thì thay đổi biên đạo và sẽ thay đổi phục trang, đạo cụ… Điều tôi học được ở đây là làm việc nhóm, đặt ra thời hạn và quy trình làm việc. Là một biên đạo, tôi cần ra quyết định chính xác, không nên tham lam trong nghệ thuật và cần chấp nhận lần này dở để lần sau hay hơn. Nếu quá cầu toàn, cả team sẽ kiệt sức. Để ra một quyết định hình thành trong tương lai luôn là điều không dễ, nhất là trong nghệ thuật.

Đọc thêm: Nghệ sĩ Phạm Minh Hiếu: Một mình suy tưởng, một mình tự do

Được giới phê bình nghệ thuật đánh giá cao và đạt nhiều thành tựu ngoài nước, thế nhưng cái tên Vũ Ngọc Khải vẫn được xem là khá “hàn lâm” trong mắt công chúng Việt dù những đề tài mà anh khai thác đều bình dị và gần gũi, hướng tới cộng đồng. Anh nghĩ lý do là vì sao?

Tôi chưa có nhiều điều kiện làm nhiều tác phẩm ở Việt Nam. Có hai lý do chính: Một là nhà đầu tư hay nhà tài trợ e dè do nghệ thuật múa không hấp dẫn như những loại hình khác và tốn nhiều công sức; Hai là tác phẩm của tôi làm khá chỉn chu nên cần thời gian, mà thời điểm này ai cũng muốn nhanh nên nhiều khi tôi đáp ứng không được.

Trở lại Việt Nam sau 13 năm học tập và hoạt động nghệ thuật tại châu Âu, anh nhận thấy môi trường nghệ thuật trong nước đã có gì thay đổi? Có những gì tích cực và tiêu cực hơn so với trước?

Những tác phẩm thuộc nhà nước vẫn theo lối cũ, cũ của tư duy, không phải chủ đề. Ví dụ: Chủ đề tình yêu sẽ luôn được nhiều người làm và không bao giờ chán. Nhưng tư duy như cũ thì sẽ luôn như vậy. Rất nhiều người biết nước láng giềng và các nước quanh Châu Á làm tốt nhưng chỉ dừng lại ở bàn luận. 

Các nhóm thuộc tư nhân rất tích cực lao động nghệ thuật và gặt hái nhiều thành công, trực tiếp giao lưu và thi đấu trường quốc tế. Thế giới biết tới múa Việt Nam không chỉ theo kênh ngoại giao mà có thêm nghệ thuật múa đương đại.

Từng cộng tác với các nghệ sĩ nước ngoài trên các sân khấu quốc tế, anh nhận định thế nào về tiềm năng của các nghệ sĩ múa Việt Nam? Theo anh, điểm hạn chế nhất của người Việt trong nghề múa là gì? Liệu chúng ta có thể mơ về một nền múa đương đại sáng ngang với các quốc gia như Nhật Bản và Hàn Quốc? 

Thời gian trước, tôi nghĩ các nghệ sĩ sẽ có nhiều điều kiện tiếp cận thế giới vì mọi thứ đã rất cởi mở thì các bạn trẻ sẽ giỏi hơn thế hệ chúng tôi. Nhưng nếu vẫn như hiện tại thì rất khó có thể tiến gần tới Nhật Bản hay Hàn Quốc vì chúng ta lười, lười học!

Đừng bỏ lỡ: 5 cộng đồng nghệ sĩ độc lập tại Sài Gòn bạn không nên bỏ qua

Anh có nghĩ rằng Việt Nam có nền tảng nghệ thuật phù hợp để nhiều tài năng múa đương đại phát triển? Để cải thiện điều đó, chúng ta cần làm gì?

Việt Nam có nhiều diễn viên múa chứ chưa có nhiều nghệ sĩ biểu diễn múa. Để tiến tới biểu diễn múa thì cần tiếp cận nhiều lĩnh vực nghệ thuật khác hơn. Học hội họa, để biết về hình khối-màu sắc. Học âm nhạc để biết âm thanh-khí. Học nhiếp ảnh để biết góc nhìn-cự ly. Học cơ thể học để biết về y khoa, cơ thể người. Học tâm lý để biết tâm thần học-cảm xúc…

Theo anh, có phải tất cả những tác phẩm múa đương đại đều phải truyền tải một thông điệp nào đó không? 

Đúng vậy. Mỗi tác phẩm sẽ có góc nhìn của người biên đạo muốn đưa vào. Nó hội tụ nhiều tầng ý nghĩa và thông điệp. Nếu là hoạ sĩ, bạn sẽ thích xem màu và chuyển động; nếu là nhạc sĩ, bạn sẽ nghe âm thanh câm và âm thanh thở; nếu là nhà văn, bạn sẽ xem chuyển động làm thơ; nếu là công nhân viên chức, bạn sẽ xem cuộc sống của mình trong đó. Thế giới đang hướng múa đương đại làm tác phẩm như làm phim điện ảnh!

“Nghệ thuật vị nghệ thuật”, và “nghệ thuật vị nhân sinh” – Vũ Ngọc Khải là người đi theo trường phái nào? 

Tôi nghĩ nghệ thuật cho mọi người là thiết thực nhất. Nghệ sĩ phải sống, muốn sống được thì cần có khán giả. Khán giả là xúc tác để làm ra tác phẩm. Nếu tác phẩm đó không dành cho khán giả thì sẽ làm cho mình xem, tuy nhiên, nghệ thuật múa là nghệ thuật biểu diễn nên sẽ cần làm cho khán giả hơn.

Có nhiều tác phẩm trình diễn gây tiếng vang như thế, anh có ấp ủ cho mình một tác phẩm để đời? Nếu có, đó sẽ là một tác phẩm như thế nào, quy mô ra sao, và anh sẽ mang đến những dấu ấn gì từ Vũ Ngọc Khải đến đó? 

Tôi không làm tác phẩm cho cá nhân tôi. Tôi làm vì những tác phẩm đó có thông điệp, tác động tới tinh thần và khán giả là người hưởng thụ. 

Thời gian gần đây, tôi làm về chủ đề xã hội và văn hoá Việt vì mong muốn người Việt làm ra sản phẩm Việt (made in Vietnam) - đó là tham vọng. Quy mô thì sẽ thật khó nói vì mỗi chương trình sẽ khác nhau về thời gian và yêu cầu. Tháng 10 năm 2023, tôi qua Hàn Quốc 2 tháng để làm việc cùng cộng đồng người Việt cho tác phẩm “Nhang Trời” chủ đề về di cư, tốn rất nhiều công sức và tài chính cho đi lại và ăn ở, trong khi tác phẩm “Nón” tập trong 20 ngày đã hoàn thiện.

Tựu chung, một tác phẩm ngắn 5 phút sẽ cần chuẩn bị ít hơn tác phẩm dài 60 phút. Tôi sẽ tiếp tục sáng tạo tới khi nào tôi không còn khả năng đó nữa. 

Được biết, ngoài việc trình diễn và giảng dạy về múa đương đại, anh còn cùng bạn bè sáng lập dự án 1648 kilomet, hay tổ chức những chương trình dài hơi hướng tới cộng đồng, đặc biệt là những bạn khó khăn như khuyết tật chi, khiếm thính, khiếm thị, tự kỷ... Anh có thể chia sẻ thêm về những hoạt động này không?

Những hoạt động này rất có ý nghĩa với chúng tôi. Đầu tiên, tôi thấy múa không chỉ là múa cho biểu diễn mà múa còn thực tế trong đời sống. Khi các bạn khuyết thiếu được tiếp cận chuyển động (kĩ thuật của múa đương đại) sẽ kích hoạt các cơ chế khác của cơ thể để bảo vệ bản thân trong đi, đứng, nằm, ngồi, ngã; hay sử dụng âm nhạc để hệ thần kinh thư giãn hơn; hay sử dụng hội hoạ để miêu tả cảm xúc…

Chúng ta đều biết rằng với các bạn khuyết thiếu chi hay các bạn thiếu thốn điều kiện cuộc sống, việc cần đầu tiên là hỗ trợ tài chính. Tôi không có tiền nhưng tôi và những anh chị đồng nghiệp có chất liệu nghệ thuật để cùng chia sẻ về sức khỏe tâm thần và hy vọng đó là điều tích cực để nhóm khuyết thiếu không còn “thiếu” nữa. 

Bên cạnh đó, anh còn kết hợp với các nghệ sĩ mảng âm nhạc, múa rối, nhiếp ảnh... để nâng cao năng lực cảm xúc, sức khỏe tâm lý cho các bạn trẻ. Từ đâu anh lại có ý tưởng này, và đến nay, những hoạt động ấy đã mang đến kết quả gì?

Khi còn làm việc ở Châu Âu, chúng tôi được va chạm với nhiều nhóm người khác nhau bằng nghệ thuật và tôi nhận ra tâm lý là thứ khá xa xỉ ở xứ mình. Nhóm các bạn trẻ là nhóm dễ thay đổi cảm xúc nhất và nếu theo hướng tiêu cực thì phần lớn thời gian còn lại của cuộc sống các em sẽ tiêu cực. Nghệ thuật cũng là thứ xa xỉ với người nghèo, nhưng điều kỳ lạ là ở một số nước như thành phố Napoli của Ý, mọi thứ lại ngược lại. Lúc mọi người đói nhất, buồn nhất thì lấy đất ra nặn, lấy đá ra đẽo, lấy màu từ cỏ hoa để vẽ và những tác phẩm đó đã giúp họ vượt qua cái khổ. Từ đó, tôi có góc nhìn khác về nghệ thuật! Hiện tại, tổ chức 1648 kilomet vẫn hoạt động, chúng tôi tìm kiếm nghệ sĩ và kết nối các em lại với nhau.

Một nghệ sĩ đạt đến đỉnh cao về nghề, được ngưỡng vọng vì thành tựu cá nhân xuất chúng; hay một nghệ sĩ tạo nên tác động lớn, tích cực đến cộng đồng và xã hội, đâu là hình ảnh mà anh hướng đến nhiều hơn? 

Một nghệ sĩ được ngưỡng vọng hay xuất chúng thì đều đến từ cộng đồng và được xã hội công nhận. Mỗi loại hình nghệ thuật khác nhau thì sự tác động cũng sẽ khác nhau, khó so sánh âm nhạc - hội hoạ - điện ảnh với nhau được. Tôi là nghệ sĩ Múa Đương đại thuộc nhóm biểu diễn thì sự tác động tích cực tới cộng đồng và xã hội là điều tôi đang và tiếp tục làm.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 12/2024

ĐỌC THÊM

Khi các nữ nghệ sĩ thị giác thiết kế trang sức

Trương Nghệ Mưu trở lại với mức tranh nghệ thuật cũ - mới đầy tham vọng tại ‘Macau 2049’

Thanh - Sắc - Dạng: Khi ẩm thực là hình thức nghệ thuật và trải nghiệm văn hóa