Nghệ sỹ Lê Phi Long: Người đi tìm sự “thư nhàn” trong đời sống thường nhật

Năm 2017, anh ra mắt tác phẩm sắp đặt địa điểm “Dị bản xâm lăng” thuộc dự án “Những can thiệp nối dài” tại The Factory, với hình ảnh một núi rác khổng lồ đang xâm chiếm không gian The Factory Contemporary Arts center và “Tương lai ẩn khuất” tại cổng Tò Vò, đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi để thể hiện mối trăn trở về sự hiện diện tràn lan của rác thải trong môi trường đô thị và nông thôn ở Việt Nam. Rác, theo quan điểm của anh, là gì? Và hình ảnh rác anh muốn thể hiện trong tác phẩm là đơn nghĩa hay đa nghĩa?

Thú thực cho tới giờ, tôi không thấy ranh giới giữa rác (không giá trị) và tài sản (có giá trị). Thời điểm 2017, GDP của Việt Nam theo thống kê đạt 6,81%, trong một kỳ dài tăng trưởng dương của kinh tế. Thành phố Hồ Chí Minh như một xã hội khuyến khích mua sắm và tiêu thụ hàng hoá đặc trưng chủ nghĩa tiêu dùng. Khi ấy tôi tự hỏi: Cái gì là rác? 

Năm 2017, tôi bày show “Những can thiệp nối dài” tại The Factory Contemporary Art Center, Tp.HCM. Show trình chiếu phim “Tương lai ẩn khuất” mô tả công trình sắp đặt đặc thù địa điểm tại Cổng Tò Vò trên đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi, miền trung Việt Nam. Chúng tôi gồm gần 80 tình nguyện viên quốc tế làm việc hơn 10 ngày tại đảo. Tác phẩm kết cấu phức hợp trong khuôn khổ một dự án về môi trường “Clean Up the Beach” do OpenM Corp tổ chức.

Cùng trong nhận định về các vật chất và giá trị được thiết lập từ những bối cảnh riêng biệt của chính nó, trọng tâm của show là sắp đặt  “Dị bản xâm lăng” với núi “rác” khổng lồ đang xâm chiếm không gian bày ở The Factory Contemporary Art Center. Rác thu thập trong phố trưng bày trong cấu trúc Factory. Bỏ đi giới hạn giữa tác phẩm và bệ trưng bày, khối nhà như nguyên một tác phẩm. Rác từ khối trung tâm xuyên qua cửa chính, lan vào thư viện, quầy thu ngân, trong nhà vệ sinh, gối nằm xem trong phòng phim... Khi triển lãm kết thúc, nhiều khách đã đăng ký vật phẩm từ tác phẩm của để tái sử dụng. Với tôi, hành vi này tiếp tục mang lại bối cảnh, vòng lặp mới cho các vật thể đã được trưng bày trong tác phẩm. Qua đó “rác” (ít giá trị) trở thành “vật thể sử dụng” (nhiều giá trị hơn), hoặc là “tác phẩm nghệ thuật”, từ đó các giá trị tái hồi khó phân định. Triển lãm mở ra các thảo luận, workshop, sự kiện chương trình học tập của sinh viên. Nhiều người trong số họ nhận ra khả năng mới hoàn toàn của đời sống, như lối sống tối giản hoặc suy tư sâu về việc sở hữu và mua sắm của chính mình.

Xem thêm: Nghệ thuật studio Châu Á qua góc nhìn của 4 nghệ sỹ nổi bật

Nghệ thuật đặc thù địa điểm (site-specific art) là tác phẩm được tạo ra với mục đích phản hồi tới một nơi chốn nhất định, khởi nguồn từ những bất mãn của giới nghệ sĩ với những luật lệ cứng nhắc mà các bảo tàng và phòng triển lãm áp đặt lên nghệ sĩ và người xem. Lựa chọn hình thức này để sáng tác, anh có muốn truyền tải một thông điệp cụ thể, hay chỉ đơn giản vì nó đáp ứng được nhu cầu sáng tác của anh ở thời điểm đó?

Trên thực tế, site specific art giải quyết mong muốn mở thêm các biên độ nghệ thuật ra ngoài phòng trưng bày hoặc bảo tàng xảy ra với nghệ thuật ở Châu Âu và Mỹ những năm 1960 đến 1970. Đặc điểm của nó là chất vấn cụ thể lên một địa điểm cụ thể và ngữ cảnh và không gian - sự chứa dựng đặc thù và duy nhất cho tác phẩm. 

Tôi đến với site-specific art cũng khá tự nhiên vì tôi tốt nghiệp ngành thiết kế nội thất và thích du lịch. Điền dã từng địa phương, lấy tư liệu từ địa lý, lịch sử kiến trúc và thiết kế không gian là điều tôi thường làm trong công việc. Kỳ đầu, tôi có nhiều câu hỏi cho công việc về xứ nhiệt đới với việc đọc thuyết môi trường quyết định (environmental determinism) và điều gì làm nên các hình thức nghệ thuật khác nhau giữa các nền văn hóa. Ở mỗi nơi, tôi bị thuyết phục bởi việc chất liệu, địa chính trị và toàn bộ phong cảnh nhiệt đới, tự chúng đã là các tác phẩm mô tả ý tứ của nhau, đan nên các tác phẩm riêng biệt và duy nhất (site-specific). Di chuyển nhiều vùng địa lý cho tôi qua nhiều sự kiện, thời gian mang tính dài hơi hơn, tôi thấy vui vì điều đó rồi dần tạo nên một lối riêng cho công việc nghệ thuật cho tới nay.

“Đông Dương Lãng Du”, sau 8 năm chiêm nghiệm, đã mang đến cho anh những thay đổi gì trong suy nghĩ về căn tính của người Việt, hay cụ thể hơn, là chính mình?

Từ năm 2016 đến 2019, tôi có các tổng kết và nêu bật trạng thái tích lũy đa dạng để tạo nên phần mới trong căn tính người Việt. Trong dự án, tôi đề cập tới tính bản địa hóa các trạng thái ngoại lai từ nhập cư, di cư trên nhiều chiều như nhân học, thực vật học, địa chính trị. Theo đó, sự truyền giáo của Hội thừa sai Paris là cuộc chuyển đổi giữa phương Đông và phương Tây - một mối quan hệ phức tạp nhưng giàu năng lượng sáng tạo. 

Tuy nhiên, hiện tại, với tôi đó là câu hỏi mở. Trong cuốn “Thế giới như tôi thấy” của Albert Einstein năm 1931, tôi thích quan điểm này: “A human being is the part of the whole, called by ‘universe’, a part limited in time and space. He experiences himself, his thoughts and feelings as something separated for the rest-a kind of optical delusion of his consciousness”. Ý về căn tính cá nhân hay quốc gia không phải là các thể cô lập dạng ảo giác mà luôn nằm trong kết cấu phức tạp của toàn bộ thế giới, vũ trụ, trong nhận thức về toàn thể. 

Giữa thế giới “VUCA” (một thuật ngữ dùng rộng rãi trong kinh doanh: Biến động - Không chắc chắn - Phức tạp và Mơ hồ) này, thông tin cơ bản dễ đồng hóa, tự do học thuật, công nghệ phổ thông cập nhật ngang bằng. Việc truy nguyên căn tính người Việt có thể là bất khả nên tôi ưu tiên cho suy nghĩ về mỗi cá nhân là các trạm nối riêng biệt với cách thích ứng linh hoạt và trách nhiệm riêng mình và sự đóng góp vào toàn thể.

Đọc thêm: Nghệ sĩ guitar Dzung và hành trình rung cảm âm thanh trên mảnh đất chữ S

Đến với triển lãm “Xứ thư nhàn” thuộc dự án “Đông Dương Lãng Du” được ra mắt năm 2019 ở Manzi, Hà Nội của anh, tôi thấy… không thư nhàn lắm, thay vào đó là sự tàn bạo của con người trước tự nhiên, sự cô độc của không gian, sự mong manh của việc tồn tại và trường cửu của cái chết. Sự “thư nhàn” thực sự anh muốn truyền tải qua loạt tranh “Săn bắn như một ẩn dụ của quyền lực chính trị” là gì?

“thư nhàn” là tổng hòa rộng giữa khôi hài, bi hùng -  hạnh phúc và thương xót. 

“Săn bắn như một ẩn dụ của quyền lực chính trị” là loạt 38 tranh mô tả liên chuỗi “sức mạnh quyền lực” nối dài giữa kỳ hiện tại và lịch sử thông qua bối cảnh Đà Lạt. Từ thế kỷ 19, “thư nhàn” được trưng bày như một đặc quyền của giới tinh hoa châu Âu. “thư nhàn” được định nghĩa thông qua thú vui săn bắn, thể thao gắn với quyền lực chính trị, địa vị xã hội, chinh phục thế giới và sự thống trị thực dân. Ở Đà Lạt soi chiếu ngược về kỳ “những rừng thông, những con nai, con hươu thong dong gặm cỏ”. Khi nhà vi khuẩn học Yersin đến Đà Lạt năm 1893 và ngài thị trưởng Paul Champoudry khởi động việc xây dựng đồ án đô thị đầu tiên cho Đà Lạt năm 1906, họ đã nghĩ về Đà Lạt với bản chất của một đô thị nghĩ dưỡng kiểu châu Âu.

Cũng trong bối cảnh đấy, khoảng năm 1917, các nhà truyền giáo Công giáo bắt đầu giáo phận ở Đà Lạt. Trong công giáo, “thư nhàn” (otium) là trạng thái ân hưởng là thời gian để suy tư con được được nghỉ ngơi và hướng về Chúa Toàn diện. Tuy nhiên nơi bối cảnh này, tôi còn nhận thấy “thư nhàn” trong niềm tin uy nghi của  sự ban cho, sự thượng tôn đi kèm sợ hãi, thậm chí là nhạo báng. Tâm tưởng phụng sự, giống như một chiếc bánh kem với lớp phù hoa lộng lẫy ban đầu. Như trong trích của cuốn Đỉnh cao đế quốc - Đà Lạt hưng vong của Đông Dương thuộc Pháp - biên khảo sử của Eric T.Jennings tả về khung cảnh những mục sư đi bên binh lính Pháp. Hay tấm postcard mô tả các thiếu nữ bản địa để ngực trần đứng trên hàng ghế gỗ, ghi là “Concours de la beauté moie Dalat” (Cuộc thi sắc đẹp Thượng Đà Lạt). 

Đà Lạt tới nay vẫn là một “đô thị nghỉ dưỡng“, “thư nhàn” từ khí lạnh, phong cảnh và sương. Năm 2017, chúng tôi phát triển cộng đồng nghệ thuật với MOIland - là một nơi để trao đổi lưu trú và thảo luận phát triển nghệ thuật. Ngoài những tiện nghi “thư nhàn” của Đà Lạt còn là buồn thương, với việc mọi người cùng cào cấu nên lở đất, thương vong. Trong quá trình đó, khái niệm “thư nhàn” với tôi dường như trở nên phức tạp hơn, nó đi qua trạng thái dễ chịu và chạm sâu hơn vào các vấn đề sâu sắc của tôn giáo, chính trị và lịch sử của mảnh đất này.

Được biết, “Săn bắn như một ẩn dụ của quyền lực chính trị” tham khảo từ sách Đỉnh Cao Đế Quốc của Eric T. Jennings. Theo đó, Nguyễn Phan Long đã bình luận trên tờ L’Echo Annamite rằng: “Nếu săn bắn là phép ẩn dụ của ách đô hộ thực dân hoặc sự tái diễn một cuộc chinh phục, thì việc nhạo báng hoặc hồ nghi về trò chơi này cũng sẽ làm xói mòn sự thống trị đó”. Phải chăng thông qua loạt tranh, anh muốn một lần nữa bày ra những sự kiện vốn tàn bạo ách đô hộ của thực dân Pháp tại Việt Nam nói chung và Đà Lạt nói riêng, qua đó củng cố các điểm thuần nguyên trong bản chất người Việt ?

Tôi nghĩ rằng: chúng ta có thể thống kê các điểm cốt lõi của root identity, nhưng khẳng định tính thuần nguyên trong bản chất người Việt là bất khả. Những câu hỏi của tôi là chúng ta dùng hệ quy chiếu nào? Và muốn bàn luận tới đâu hay kết luận điều gì trong tiêu đề này? 

Khi thực hiện loạt tranh “Săn bắn như một ẩn dụ của quyền lực chính trị” từ năm 2016 (mà vẫn được vẫn tiếp tục cho đến nay), tôi rất đề cao nhận định của ông Nguyễn Phan Long, nhưng tôi thường không làm tác phẩm để phê phán - tôn vinh. Điểm nhìn của chúng ta về các sự kiện lịch sử chưa bao giờ là cụ thể và rõ ràng, nhất là trong thời kỳ thế giới giao thoa văn hóa và đồng hóa như hiện tại. Cuốn “Nghệ thuật ngày thường” của Hoạ sĩ Phan Cẩm Thượng và “Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam” của GS.Trần Ngọc Thêm với các liệt kê và liên tưởng quý giá đã bổ sung cho khái niệm căn tính “thuần nguyên” của người Việt trong tôi. 

Có thể thấy, quãng thời gian sau năm 2020 đánh dấu một nhận thức sâu sắc với một thái độ cụ thể về năng lượng sống và nhận thức thế giới của nghệ sĩ Lê Phi Long. Tôi nhận thấy mỗi cá nhân nghệ sĩ, khi có sự chuyển mình, đều trải qua một khoảnh khắc “mặc khải” cho riêng mình. Khoảnh khắc “mặc khải” đó của anh đến từ đâu, và như thế nào?

Một trong những thời điểm đó là kỳ giãn cách vì Covid-19, tôi ở Paris từ đầu tháng 1 năm 2020. Mỗi ngày ra đường khoảng 1 giờ đồng hồ, trong chấp nhận - bối rối và thiêng liêng, tôi thường đi dọc sông Seine, dạo qua nhà thờ Đức Bà Paris (Cathédrale Notre-Dame de Paris) trên đảo Île de la Cité nằm giữa dòng sông Seine. Khoảng 2- 3 lần mỗi tuần, tôi thường nguyện ở nhà thờ Église Saint-Paul-Saint-Louis nằm trên đường Saint-Antoine trong khu phố Marais. “Lạy Cha, xin tha thứ cho họ, vì họ không biết mình đang làm gì” là câu nói của chúa Jesus, vào ngày đóng đinh Ngài trên thập tự giá, tại Judea vào thế kỷ thứ nhất ( Kinh Thánh 23:34). Tôi ngẫm nhiều về câu nói này của Ngài. 

Trong chu kỳ ấy, tôi tràn đầy năng lượng sống, tình yêu nối kết với phong cảnh Paris. Tôi ở trong trạng thái “thấy được sự thật” và mang tinh thần đó vào các đoạn viết, cũng như bản vẽ trên giấy của mình. 

Sự chuyển tiếp này của anh được thể hiện rất rõ qua loạt tác phẩm “thư nhàn” được ra mắt năm 2024, cũng là phần mở rộng từ dự án “Đông Dương Lãng Du” lấy cảm hứng từ sứ mệnh lịch sử và hiện đại của Hội thừa sai Paris ở phương Đông. Loạt tác phẩm nổi bật với màu lapis lazuli (xanh lưu ly) phối cùng lá kim loại. Nếu như lá kim loại (vàng, bạc) đã quá quen thuộc với những tác phẩm trước đó của anh, thì màu xanh lưu ly lại là dấu ấn rất khác biệt. Vì sao lại là “thư nhàn” và vì sao lại là xanh lưu ly? Hai yếu tố này có mối quan hệ với nhau như thế nào?

Xanh lưu ly là một loại đá bán quý được nghiền thành sắc tố xanh với ánh vàng và bạc, còn gọi là ultramarine. Sắc tố này lần đầu tiên được sử dụng trong các bức tranh tường từ thế kỷ 6-7 TCN ở Bamiyan, Afghanistan – nơi khai thác gần như toàn bộ lapis lazuli dùng trong nghệ thuật phổ biến từ thời Phục hưng châu Âu. Theo truyền thống Công giáo cổ điển, lapis lazuli mang ý nghĩa thiêng liêng đặc biệt, biểu trưng cho sự hiện diện của Thiên Chúa và những đức hạnh cao quý. Màu xanh này không chỉ đại diện cho sự tinh khiết, đức tin và lòng trung thành – những phẩm chất gắn liền với Đức Maria – mà còn được xem như một cầu nối giữa con người và trời cao. Sắc xanh sâu thẳm khơi gợi cảm giác vĩnh cửu và mối liên kết thiêng liêng giữa nơi này và vũ trụ. 

Trong chủ quan của tôi, sắc xanh này vượt xa các phổ màu thông thường, trở thành biểu tượng tự nhiên mang chiều sâu vượt bậc. Tôi khai thác bề mặt tranh đa tầng, như mô phỏng cấu trúc thô và thể khí. Là nước lan chảy tụ lại, và các chấm điểm khơi gợi các suy từ về trong sâu trong thân thể và cả không gian rộng thoáng ở ngoài. 

Với tôi nó cũng đưa đến được phổ màu vị lai. Từ năm 2020, tôi cảm thấy bị thôi thúc với các cập nhật hơn bao giờ hết. Tôi quan sát sự nỗ lực chuyển đổi số và công nghệ của thế giới và các tác động sâu rộng tới thế giới qua kỳ Covid-19. Tôi dành khá nhiều thời gian để nhúng mình trong mạch chuyển đổi đó. Tôi có tổng kết đầu tiên ở show “thu nhàn” của tôi ở Vingallery đầu năm 2024. Các sáng tác hiện tại vẫn ở mạch suy nghĩ đó.

Show “thư nhàn” 2024 mang đến cảm giác mênh mang của không gian và thời gian, khi những vật thể như đang được treo lơ lửng trong vũ trụ. Tôi có cảm giác rằng ở đây, không có điều cụ thể nào hiện hữu. Thứ hữu hình hiếm hoi là hình ảnh Mão gai Thiên Chúa. Tôi nên hiểu thế nào về tính liên kết giữa điều này với khái niệm “thư nhàn”? 

Ngược dòng lịch sử 2000 năm trở lại đây, Mão gai thánh tích lưu tại Nhà thờ Đức Bà Paris được coi là một trong số mẫu hiếm hoi còn lại. Mão gai – những chiếc gai bện quấn quanh đầu rướm máu của Chúa - nhắc nhở về sự sỉ nhục và hoài nghi mà “Vua trên muôn vua” đã trải qua để cứu chuộc loài người. Câu nói gợi suy tư về tình yêu độ lượng, lòng trắc ẩn và đức nhẫn chịu trong sự nhận biết thế giới là một Toàn Thể.

Series tác phẩm “Mão gai Thiên Chúa” được lấy ý tưởng từ hình ảnh đó, cùng với câu nói của Chúa Jesus: “Lạy Cha xin tha cho họ, vì họ không biết việc họ làm”. Các bức vẽ của tôi khá tỉ mỉ trong những mạch suy nghĩ liên tục, đi cùng với suy tư về sinh tồn cập nhật thường trực trong tôi những năm gần đây. Ở sự kiện riêng tư, tôi hiểu và chạm vào điều đó, điều mà trước kia tôi ít khi thấu đáo. “thư nhàn” ở đây là tình yêu Thiên Chúa, từ lòng trắc ẩn vô hạn với khả năng dung chứa trưởng thành trong sự bận rộn và quên lãng của con người đương thời. Khi neo bám đủ nhiều tầng lớp thì các giới hạn của “ý thức” về thương khó sẽ mở ra thênh thang trong sự “thư nhàn”.

Đọc thêm: Nghệ sĩ múa Vũ Ngọc Khải: Hình hài của chuyển động

Cảm ơn anh và rất mong được chiêm ngưỡng những tác phẩm của anh trong tương lai!

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 01/2025

ĐỌC THÊM

Nghệ sĩ Đặng Thái Sơn: Con người chỉ câm lặng khi âm nhạc lên tiếng

Nghệ sĩ thị giác Yang Yang: Một chú kiến lính trong bảo tàng ký ức

Gặp gỡ 5 nghệ sỹ đương đại trẻ đang có dấu ấn nổi bật tại Việt Nam