Họa sỹ Đoàn Văn Tới - Thực hành nghệ thuật để nhìn thấy chính mình

Tôi thực hành thiền từ năm 2018. Khi biết đến một cái gì mà nó chưa thay đổi cả đời sống mình, thì do mình chưa thực sự hiểu về nó. Trước đây, tôi cho rằng cuộc sống phải ổn thì mới thực hành pháp được. Nhưng rồi, tôi quan sát thấy Phật pháp là đời sống và Phật tính đã có sẵn trong mỗi người, vì vậy, mọi thứ tôi đang làm đây đều chính là thực hành. Đó là năm 2020, khi tôi thấy pháp đã trở thành một phần tự nhiên trong đời sống. Cách vẽ của tôi từ đó cũng thay đổi.

Dĩ nhiên trước đây, khi làm việc bằng cảm xúc thì tranh tôi sẽ hấp dẫn, kịch tính. Sự phấn khích thôi thúc tôi làm việc xuyên ngày xuyên đêm, bỏ bê trách nhiệm với gia đình, vợ con, bạn bè… Nhưng cũng có lúc tôi làm được, có lúc không. Có hôm, tôi vẽ được một bức tranh xuất sắc mà đến bây giờ nhìn lại, tôi vẫn còn thích. Nhưng ngay sau đó, tôi lại vẽ ra một bức tranh dở tệ. Sự lên xuống của cảm xúc khiến tôi luôn có cảm giác díu dít, cố vẽ cho xong.

Sau này không đi theo cách đó nữa, tôi không còn bị thất vọng với những gì mình làm ra. Lúc tranh hay thì biết nó hay, lúc tranh dở thì biết nó dở. Khi không đi tìm hay chạy theo những cảm xúc thì tôi bỗng thấy mình… vui hơn. Việc vẽ cũng đến một cách tự nhiên. Tôi cũng có thể dừng vẽ giữa chừng để đi làm một việc cần thiết khác, rồi quay lại hoàn thành.

Tôi đã vẽ trên lụa từ lâu. Về bản chất, lụa được tạo nên từ những sợi vải đan ngang dọc với mật độ rất thấp. Độ thưa nhiều khiến không thể vẽ màu lên lụa một cách sắc sảo như vẽ trên giấy. Nó dẫn người ta đến việc phải vẽ mềm. Đấy là khi con người phải nương theo chất liệu.

Tìm hiểu, tôi mới biết rằng ngày xưa, các nghệ nhân làm trang phục cho vua chúa thường sẽ may hai lớp: lớp dưới là vải gấm thêu, lớp trên là voan (lụa sống mỏng) để che đi đường may và tạo nên cảm giác thướt tha, quyền quý. Những chiếc áo này gọi là sa kép và chỉ có hoàng tộc mới được sử dụng, vì chúng rất đẹp, đẹp như ánh trăng trên mặt nước vậy. Được truyền cảm hứng từ kỹ thuật đó, tôi học cách lồng ghép các chất liệu vào nhau - lụa và vải - để tạo ra các hình ảnh tương tự nhưng dành cho tất cả mọi người. Tôi dùng kỹ thuật khâu thay vì thêu, bởi bản chất tôi không giỏi thêu thùa, và cũng vì đó là cách làm dành cho tất cả mọi người. 

Lụa lồng bên dưới tranh tạo ra một hiệu ứng rất đẹp. Chúng tương thích đồng thời nhờ sự trong suốt và phản chiếu của lụa, tạo nên một bức tranh 3D hài hòa, nơi người xem có thể nhìn ngắm từ nhiều góc độ. Tôi luôn đặt con người lên trên lụa. Người xem sẽ nhìn được cách vải vóc - thiên nhiên và con người phản ánh nhau một cách hoàn toàn khách quan như thế nào. Khi con người không bắt thiên nhiên theo ý mình và thiên nhiên cũng không bắt ép con người điều đó, thì tất cả tồn tại trong nhau một cách hài hòa. Điều ấy được biểu thị giữa hai lớp lụa. Đó là nguyên lý trong thực hành của tôi. Lụa trở thành một ý niệm để tôi truyền tải thông điệp hơn là một vật liệu đỡ như nhiều người vẫn tưởng.

Thường, rác của nhà này lại trở thành tài sản của nhà khác. Tại sao lại như thế? Nếu biết thứ mình định vứt bỏ vẫn còn giá trị sử dụng thì tại sao, chúng ta không học cách tự dùng lại những gì đã có? Ban đầu, vì không biết, tôi cũng chờ đợi những điều bên ngoài và liên tục đi tìm kiếm. Khi mê mẩn một điều gì, ta thường sẽ đào bới liên tục cái này, cái kia để khám phá. Nhưng khi tỉnh táo hơn rồi, ta sẽ nhận ra: mình hoàn toàn có thể có gì, dùng nấy.

Khi thực hành nghệ thuật, tôi không tìm kiếm một thủ pháp nào cố định, mà xem tất cả là phương tiện để thể hiện ý niệm của mình. Tất nhiên cái gì phù hợp sẽ được dùng nhiều hơn. Nhận ra sơn mài không tốt cho sức khỏe và tôi cũng không đủ sức để xử lý chúng nhiều, tôi chuyển hẳn sang lụa. 

Ngày xưa, khi còn thường xuyên gặp gỡ những người tắm ở bãi sông Hồng, tôi hay theo họ vào chợ Đồng Xuân, vì họ là người bán vải ở đấy. Chỗ nào có vải là tôi đến mua, sưu tầm, chất đống ở nhà như một cái kho. Nhưng đến lúc, việc mua vải không còn chủ động được nữa, vì họa tiết người ta có cũng chỉ chừng ấy, lại còn chỗ in vải rực màu, chỗ in vải trầm hơn, nên tôi nghĩ cách cắt những họa tiết trong vải ra, rồi sắp xếp chúng lại thành những tạo hình trên tranh của mình. Tôi học khâu những chi tiết này lại, sử dụng phần vải để tượng trưng cho thiên nhiên, bên trên là hình ảnh con người.

Tôi dùng vải hai lớp để liên kết ý niệm về sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên, tận dụng tính chất xuyên sáng của lụa để tạo ra cảm giác khác biệt trong cách nhìn. Có thể người xem sẽ không có cảm giác giống như tôi về một tác phẩm, nhưng giữa hai lớp vải đó luôn là một bầu không khí sống động, không phải là cảm giác chết.

Đây là quan niệm cá nhân trong thực hành của tôi, rằng sáng tạo nghệ thuật chính là thấy mọi thứ như nó đang là. Chẳng hạn, tôi có một ly nước. Nếu so sánh chiếc ly này to hoặc bé hơn khi đặt cạnh một ly khác, ấy là áp đặt kinh nghiệm quá khứ lên hiện tại. Nếu thưởng trà mà nghĩ rằng trời nóng quá, nên thêm đá vào mới được, ấy là đang áp đặt vào kinh nghiệm tương lai. Trong cả hai trường hợp, ta đều không thấy thứ ở trước mắt như nó đang là. Ngược lại, khi có thể chấp nhận rằng một thứ đang thay đổi, thì kinh nghiệm mới trong từng phút giây ấy, bản chất chính là sáng tạo. Sáng tạo là thứ mà ta chưa có kinh nghiệm về.

Trong thực hành nghệ thuật, có những người cứ làm theo niềm tin mà không cần kiểm chứng; họ tin theo thầy bạn hoặc vài kinh nghiệm từ đâu đó rồi cắm đầu vào làm theo cách siêng năng, cần cù, và cũng đi đến được thành tựu. Có người sẽ hồ nghi mọi thứ nên phải tìm hiểu, so sánh, đối chiếu từ nhiều nguồn luôn luôn. Tôi nghĩ mình là kiểu người thứ ba - vừa sống và cảm nhận, vừa đối chứng với những kinh nghiệm, lý thuyết. Khi nhận ra cái sai thì mình điều chỉnh. 

Nếu một người cứ thả trôi theo cảm xúc, phụ thuộc theo việc nó đến và đi thì sáng tạo của anh ta sẽ như phù du… lúc có, lúc không. Ngược lại, một người chỉ biết làm cho xong tác phẩm theo kiểu đúng là đúng, sai là sai thì cũng không phải. Là con người, ai cũng có hai phần - cả phần kinh nghiệm từ thực hành lẫn phần trí tuệ từ tiếp nhận nhiều nguồn thông tin.

Tôi nghĩ, người nghệ sỹ có sự quyết đoán cũng tốt, mà không có cũng tốt. Ví khi quyết đoán tin vào điều gì, có nghĩa mình đang cho rằng lựa chọn của mình là đúng, tác phẩm sẽ phát triển dưới sự can thiệp của mình. Nhưng khi mình không quyết đoán mà để mọi thứ xảy ra theo tự nhiên, tác phẩm sẽ phát triển theo cách riêng của nó. Bản thân tôi là người cũng có kiến thức về nghệ thuật và ngôn ngữ thị giác, nên sẽ có sự điều chỉnh nhất định khi sáng tạo. Khi làm các bức tranh chủ đề Gia Đình, phỏng theo những tấm ảnh gia đình có thật, đôi khi, tôi sẽ thay đổi về màu áo cho phù hợp với nhịp độ của bố cục, chứ không nhất thiết phải chân thực hoàn toàn với nguyên mẫu.

Những thực hành nghệ thuật cũng đi vào đời sống của tôi, từ thô đến tế. Ví như việc mài rìu, không ai có thể dùng một hòn đá tinh để mài rìu ngay từ đầu cả. Chúng ta đều mài rìu từ đá thô rồi mới tinh lên. Càng đi sâu thực hành, lại càng thấy vi tế hơn. Nếu cho rằng một viên ngọc là quý hơn đá, mình sẽ cố gắng mài đá cho trong, thành ngọc. Nhưng nếu biết ngọc không cần mài vẫn sáng, ngọc ở trong đá lúc nào cũng trong, thì chỉ cần nhận ra thôi, là đủ.

Quá trình nhận thức, mài giũa từ thô đến tinh luôn là một diễn tiến tự nhiên. Thực tế, hiện tại, tôi vẫn có những lúc nổi sân. Nhưng khác với ngày trước - sân mà không biết là mình sân rồi trách móc bản thân và người khác - bây giờ tôi đã nhận biết mình thêm được nhiều phần. Thấy mỗi khi sân thì tim mình đập, tay mình run, cơ hàm mình cứng, thái dương mình giật; thấy thay vì chạy ra bên ngoài, chơi thể thao hay tìm đám bạn, mình chỉ bước lùi lại và quan sát, “Ồ, hóa ra mọi chuyện là như thế”...

Khi mang tác phẩm ra bên ngoài, tôi tâm niệm: nếu làm điều gì vừa tốt cho mình, vừa tốt cho người, thì đấy là việc tôi muốn làm cả đời. Tôi cố gắng trình bày tác phẩm thành những series để người xem thấy được cả quá trình; đặt bên cạnh mỗi bức tranh những dòng ghi chú để họ hiểu nguyên lý mà tôi muốn nói đến: mọi thứ đang tồn tại hoàn toàn khách quan, luôn thay đổi, vận động và có trong nhau.

Vẽ, với tôi, chỉ còn là một phần trong đời sống bên cạnh nhiều vai trò khác, như một người bố Đoàn Văn Tới, một người con Đoàn Văn Tới, một người thầy Đoàn Văn Tới, hay một người trò Đoàn Văn Tới... Giờ đây, tôi thực hành nghệ thuật không phải để trở thành một danh họa nổi tiếng, mà là để soi chiếu chính mình. Nếu so với một Đoàn Văn Tới trước đây là con người ích kỷ với gia đình, và nghệ thuật của hắn ta rất tăm tối... thì khi sáng tạo của tôi trở nên tươi sáng hơn, tích cực hơn, khuyến khích con người sống vì nhau và vì thế giới này nhiều hơn, thế đã là tốt rồi.

Họa sỹ Đoàn Văn Tới đang có triển lãm “Karaoke, karaoke” với hơn 50 tác phẩm trưng bày tại Indochine House, Thành phố Hồ Chí Minh. Thông qua 3 nhóm chủ đề chính: Thiên nhiên, Gia đình và Tâm từ, họa sỹ mời gọi người xem dừng lại để chiêm nghiệm và cảm nhận sự kết nối giữa cái nhìn bên ngoài và thế giới nội tâm. Bằng những kỹ thuật thị giác đa dạng, kết hợp các chất liệu như vải, lụa, chỉ thêu và chồng lớp các hình ảnh để tạo ra khoảng trống, họa sỹ làm mờ ranh giới giữa thực và ảo, ngoài và trong, người này và người khác để tạo nên một sự kết nối hài hòa, xuyên suốt đầy tinh tế giữa cái riêng và chung, như từng giọt nước đang hòa vào biển cả.

Thông tin triển lãm “Karaoke, karaoke”:

• Thời gian: Thứ Hai - Chủ nhật | 9h30 -19h00, từ 26/10 đến hết ngày 09/11/2024
• Địa điểm: Indochine House, Penthouse 2301, Tháp 1, The Vista An Phú, 628C Võ Nguyên Giáp, Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh

Có thể bạn chưa biết: Đạo diễn ánh sáng Long Kenji: “Tôi yêu cảm xúc từ những câu chuyện sân khấu”

ĐỌC THÊM:

Nghệ sĩ Phạm Minh Hiếu: Một mình suy tưởng, một mình tự do

Nghệ sĩ Việt ghi dấu trong phiên đấu giá Phillips tại Hồng Kông

5 cộng đồng nghệ sĩ độc lập tại Sài Gòn bạn không nên bỏ qua