Nghệ sĩ thị giác Yang Yang: Một chú kiến lính trong bảo tàng ký ức

Bạn có thể giải thích chuỗi hành động liên quan đến ý niệm lưu trữ của bạn xuyên suốt các tác phẩm, bao gồm : lưu trữ - tiệt trùng - đóng khung - trưng lên?

Mình nghĩ, bất kỳ vật phẩm nào tồn tại đều mang trong nó tính chất lưu trữ và trở thành bằng chứng cụ thể cho hành vi này. Với mình, lưu trữ bắt đầu từ khoảnh khắc nhận ra có một thứ gì đó mình muốn giữ lại. Lúc đó, mình tập trung quan sát, nghiên cứu và ghi chép về nó. Nhưng sâu xa hơn, mình nghĩ đó là cách con người đối diện với nỗi sợ thời gian.

Mọi sự sống quanh ta đều chịu quy luật phân hủy. Chính sự hữu hạn ấy khiến con người tìm mọi cách để lưu giữ. Vật thể có thể được bảo quản bằng nhiều phương pháp xử lý khác nhau, từ việc gói gém những món đồ cá nhân đến dịch vụ “ngủ đông” cho con người để chờ thức giấc sau hàng trăm năm. Suy cho cùng, lưu trữ là cách kéo dài sự hiện hữu của một điều gì đó trên thế gian này. Đó là cách chúng ta bảo tồn quá khứ, tạo ra điểm tựa cho hiện tại và trở thành gốc rễ cho tương lai.

Bản thân mình cũng có những điều muốn giữ lại. Trong quá trình ấy, mình nghịch ngợm, chủ động can thiệp vào cấu trúc đối tượng, với mong muốn rằng, khi ai đó nhìn lại trong tương lai, họ sẽ lầm tưởng rằng từng có một sự vật hiện hữu theo hình thái ấy trong lịch sử. Điều này thể hiện rõ nhất trong tác phẩm Mầm (2024), nơi mình cố ý tạo ra một “hiện vật” thuộc về nền văn minh đã biến mất - một nền văn minh do chính mình tưởng tượng ra.

Về khía cạnh tiệt trùng, như đã đề cập, để lưu trữ một vật, người ta phải xử lý nó. Chẳng hạn xác côn trùng được xử lý sinh hóa để loại bỏ những yếu tố cản trở việc bảo quản trước khi trưng bày. Mình nhận ra bản thân cũng sao chép “công nghệ” này trong sáng tác. Khởi đầu, mình luôn đối mặt với hỗn độn ý tưởng. Qua quá trình chọn lọc, sắp xếp, mình dần “xử lý sinh hóa” những ý niệm đó. Không dùng hóa chất, mình dùng tư duy và cách làm việc để chắt lọc, chuyển hóa dữ liệu thành tác phẩm. Suy nghĩ, suy nghĩ mỗi ngày, có rất nhiều ý được loại bỏ, bồi đắp, thay đổi. Cuối cùng đúc kết thành một phiên bản cô đọng duy nhất. Đấy là quá trình tiệt trùng, hay có thể gọi là “trong lành hóa” tác phẩm.

Đọc thêm: Nghệ sĩ Phạm Minh Hiếu: Một mình suy tưởng, một mình tự do

Sau tiệt trùng là đến công đoạn đóng khung. Mình hay đùa rằng, chỉ cần đặt một thứ gì đó vào khung hay gắn kèm biển tên là có thể dễ dàng gọi nó là tác phẩm. Về phần này nhiều người cũng đã từng châm biếm, nhưng mình thích tìm cách đùa theo lối riêng. Thú vị ở chỗ, trong quá trình sáng tác, ý tưởng về khung thường đến trước cả nội dung của vật thể lưu trữ. Mình thích thú khi nghĩ đến việc lần này sẽ đóng khung cái vật thể đấy ra sao. Chiếc khung, theo mình, không đơn thuần là bộ phận ngoại vi mà là một phần thiết yếu của tác phẩm để nêu bật ý niệm lưu trữ. Vì có những khái niệm siêu hình như ký ức hay ý tưởng không hình hài mà bản thân muốn lưu trữ, mình phải suy nghĩ cách thể hiện chúng dưới dạng một bản thể vật lý bị đóng khung.

Ví dụ mình có thể tạo một chiếc hộp để “nhốt” đối tượng vào khung, lũ côn trùng sẽ hiểu được điều đó rõ nhất. Hoặc mình sẽ căng lụa như tấm da thú, rồi vẽ lên trên một cái đầu người như một chiến lợi phẩm sau một cuộc đi săn. Có lúc thì mình sẽ đóng khung như bao bì thực phẩm bày bán trong siêu thị.

Hãy nói một chút về quan điểm của bạn về hành vi này?

Trong những năm học vật lý, mình được đưa cho khái niệm thời gian tuyến tính - nó chỉ đi một chiều từ quá khứ, hiện tại, tương lai và cơ thể sinh học con người thì không tài nào có thể bẻ cong hay vượt quá nó. Mọi thứ đều có xu hướng sụp đổ, nước nóng sẽ nguội đi, đồ ăn để lâu sẽ thối rữa, con người thì... cũng không thể sống lại.

Trong kiếp này, ta bắt buộc phải tuân theo chu trình ấy, việc lưu trữ trở thành điều tất yếu, nếu không thì mình sẽ bị khuất phục bởi nó. Và tất nhiên chúng ta sẽ bị khuất phục bởi nó thôi.

Bản thân mình cũng vậy. Sống trong cái chu trình ấy, ai cũng phải đi theo nó, nhưng nếu chỉ cam chịu trôi đi như thế thì... chán lắm. 

Mỗi lần bắt tay vào một tác phẩm, mình hay nghĩ về chuyện lưu trữ này. Nhìn sâu hơn thì nó giống như một kiểu phản kháng âm thầm. Mình thấy bản thân cũng đang cố gắng “chống” lại thời gian bằng những hình ảnh, những vật thể do chính tay mình tạo ra. Mình không giữ lại được mọi thứ, nhưng ít nhất mình có thể làm cho chúng “đứng yên” trong tranh. Có thể nhiều năm sau, ai đó nhìn vào tác phẩm sẽ thấy một dấu vết của khoảnh khắc mình từng sống - một nỗ lực nhỏ nhoi nhưng đầy kiên định trước sự băng hoại tất yếu và như thế là đủ rồi.

Vậy thực hành lưu trữ có giúp bạn cảm nhận được dòng chảy của thời gian rõ hơn không?

Khi mình thực hành lưu trữ, mới thấy thời gian trôi nhanh hơn nhiều so với tưởng tượng. Nhanh đến mức những gì mình giữ lại chỉ là một phần nhỏ nhoi. Lúc còn nhỏ về với ông bà, mình để ý mỗi người trong gia đình đều có cách lưu giữ riêng. Ông nội mình hay cất mấy bài báo viết về các trận đánh ở Điện Biên mà ông từng tham gia. Ông còn giữ cả cái ca nhôm, nghe bảo là cái ca Bác Hồ từng dùng để đánh răng khi lên thăm quân khu. Rồi cái cột nhà, cái cổng, cái nồi gang - tất cả đều có khắc năm chúng ra đời.

Lớn lên giữa những thứ như vậy, mình dần nhận ra thời gian không chỉ trôi qua mà còn để lại sức nặng lên bản thân. Nó in dấu lên đồ vật, con người và cả tâm trí.

Vậy tiêu chí để chọn đối tượng lưu trữ của bạn là gì?

Thật ra, ban đầu là do mình thích đã, mà cái thích đó cũng không tự nhiên mà có. Nó được hình thành từ những trải nghiệm, tác động xung quanh, nó là sự chung tay của cả một xã hội (cười).

Thành thực mà nói, mình chọn những thứ mình quan tâm, những gì đập vào mắt mỗi ngày. Ở độ tuổi này, mình va chạm với cái gì thì tác phẩm hữu ý hay vô ý cũng phản chiếu lại cái đó. Đôi khi nó không quá sâu sắc, cũng không đại diện cho cả thế hệ nào, nhưng ít nhất nó hoàn toàn chân thật, là của riêng mình.

Có vẻ nó giống cách “môi trường quyết định luận” hoạt động. Nói đến môi trường thì có một môi trường nào khiến cho bạn có động lực để sáng tác không?

Thật ra, không hẳn là “môi trường” mà là “hoàn cảnh”.

Có một giai đoạn khiến mình có nhiều cảm hứng hơn cả. Đó là khi mình bị tai nạn xe phải ở yên trong nhà suốt ba tháng. Ở nhà ngồi im, hai chân cứ thẳng tuột ra, không đi được đâu. Tự nhiên mình bị rơi vào một cái hoàn cảnh là không thể làm gì ngoài vẽ, lúc đó có một bức phác thảo sơn mài chuyên khoa và mình đã làm phác thảo cả ngày mà không thấy chán, sự tập trung đạt đến mức cao độ. Đó là một kiểu trải nghiệm mà chắc không bao giờ lặp lại được... mà cũng không muốn lặp lại đâu.

Nhờ khoảng thời gian đó mình đã phải tự lực trong sáng tác, thoát ra khỏi khuôn khổ trước giờ mình vẫn tự gò bó. Đó là lúc mình vỡ ra, sáng tác nghệ thuật trước tiên để cho bản thân chứ không phải để làm hài lòng một hệ quy chiếu nào cả.

Vậy còn môi trường thì sao, nó có tác động gì không?

Môi trường thì mỗi một giai đoạn cũng ảnh hưởng đến sáng tác của mình theo cách khác nhau. Ví dụ như chuyện mình chọn côn trùng làm đối tượng sáng tác. Ở thành phố, côn trùng có nhưng không nhiều và dễ nhìn thấy như ở quê mình. Tuổi thơ mình lớn lên với côn trùng, chơi đùa với chúng, quan sát chúng. Có một hình ảnh mình nhớ mãi: cứ tầm 6 giờ chiều, ở ngã ba xóm cũ là chuồn chuồn bay thành vòng tròn ngợp cả khoảng trời. Lũ trẻ con ăn cơm xong đều ùa ra đó chơi. Hồi ức ấy in sâu trong tâm trí mình.

Vậy nên niềm thích thú với côn trùng có từ lâu rồi nhưng để thốt ra thành lời thì lớn lên mình mới nhận thức và mô tả nó bằng các sáng tác. Mỗi sáng tác giống như một cách “trả bài” cho ký ức của mình. Có điều, mình thuộc kiểu chậm rãi, không phải cứ có ý tưởng là ra tác phẩm ngay. Có khi phải vài năm sau, ý tưởng ấy mới thành hình được.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 01/2025

ĐỌC THÊM

Nghệ sĩ calligraphy Đào Huy Hoàng và hành trình miên mật cùng chữ viết

Nghệ sĩ múa Vũ Ngọc Khải: Hình hài của chuyển động

Home tour: Ngôi nhà lãng mạn ở Đà Lạt nơi chủ nhân trở về với tâm hồn nghệ thuật