Hiệu trưởng Trường Đại học Fulbright Việt Nam: Khai phóng để hạnh phúc

Trong bối cảnh gần 40% kỹ năng của người lao động có thể bị thay thế trong vòng 5 năm tới theo dự báo của Goldman Sachs, cùng với tốc độ phát triển chóng mặt của khoa học và công nghệ, thách thức lớn nhất của giáo dục hiện đại không phải là giúp người học chạy đua với AI, mà là trang bị cho họ một hệ điều hành tư duy đủ mạnh và linh hoạt. Đó là năng lực tư duy nền tảng, cho phép con người học nhanh, thích nghi tốt, suy nghĩ độc lập, kết nối kiến thức liên ngành, phán đoán và ra quyết định có trách nhiệm trong những bối cảnh chưa từng có tiền lệ.

Khi sở hữu một hệ điều hành tư duy vững vàng, người học có thể “cài đặt” bất kỳ ứng dụng mới nào trong tương lai, dù công nghệ hay thị trường thay đổi ra sao. Quan trọng hơn, họ có khả năng làm chủ công cụ thay vì bị công cụ dẫn dắt, đồng thời giữ được sự ổn định nội tại trước những biến động và cú sốc ngày càng khó lường của thế giới bên ngoài.

Triết lý giáo dục khai phóng thường bị hoài nghi là “dàn trải” và thiếu tính thực tiễn. Fulbright trả lời nghi vấn đó như thế nào

Sự hoài nghi này thường xuất phát từ một hiểu nhầm phổ biến: giáo dục khai phóng là học nhiều thứ cùng lúc nhưng không đi sâu vào đâu. Trên thực tế, khai phóng không phải là sự dàn trải kiến thức, mà là cách đào tạo con người biết tư duy vượt ra khỏi ranh giới của một chuyên môn đơn lẻ. 

Do đó trọng tâm của liên ngành không phải là một lựa chọn mang tính trang trí, mà là phương pháp đào tạo tất yếu của giáo dục khai phóng. Khi người học được rèn luyện để tiếp cận một vấn đề từ nhiều hệ logic khác nhau - khoa học, xã hội, nhân văn, kinh tế, đạo đức, thì tư duy liên ngành hình thành một cách tự nhiên. Nó không phải là phép cộng hời hợt của nhiều môn học, mà là khả năng xâu chuỗi và tích hợp tri thức để hiểu đúng bản chất của vấn đề.

Sức mạnh của tư duy liên ngành nằm ở chỗ nó chuẩn bị cho người học khả năng phán đoán trong những tình huống không có đáp án thuần kỹ thuật: khi dữ liệu, giá trị, lợi ích và con người cùng va chạm. Trong thế giới đó, một giải pháp chỉ đúng về mặt kỹ thuật là chưa đủ; nó còn phải phù hợp với nhu cầu con người, khả thi về mặt xã hội và có trách nhiệm đạo đức.

Một dự án của sinh viên năm nhất Fulbright - thiết kế một chiếc ghế hỗ trợ vận động cho người cao tuổi, thường được nhắc để minh họa cho cách tư duy này. Sinh viên bắt đầu từ việc quan sát và thấu cảm trải nghiệm sống của người cao tuổi, trước khi vận dụng kiến thức khoa học - công nghệ, yếu tố thẩm mỹ và tư duy kinh tế để hoàn thiện giải pháp. Ví dụ đó cho thấy liên ngành không nhằm tạo ra những “chuyên gia đa năng”, mà nhằm đào tạo những con người có khả năng nhìn trọn vẹn một vấn đề và đưa ra quyết định có trách nhiệm trong đời sống thực.

Đó mới chỉ là những thước đo trong nội bộ trường, vậy Fulbright làm thế nào để thuyết phục giới doanh nghiệp, xa hơn là thị trường lao động, đón nhận những sản phẩm của nền giáo dục khai phóng, liên ngành như bà vừa miêu tả?

Chúng tôi tin rằng một trường đại học xuất sắc không chỉ đặt ra chuẩn mực học thuật, mà còn phải đưa những chuẩn mực ấy vào đời sống. Tại Fulbright, tinh thần nghiên cứu được gắn trực tiếp với thực tế thông qua việc đồng kiến tạo cùng doanh nghiệp. Sinh viên được tiếp cận môi trường làm việc ngay từ năm nhất hoặc năm hai, để những gì học trong lớp có cơ hội được thử nghiệm và kiểm chứng trong bối cảnh thực.

Thực tế cho thấy sinh viên Fulbright đang làm việc trên một phổ rất rộng, từ khu vực công đến tư, từ doanh nghiệp Việt Nam đến các tập đoàn đa quốc gia. Ở khu vực công, sinh viên và cựu sinh viên Fulbright hiện đang công tác tại Bộ Ngoại giao, Bộ Giáo dục & Đào tạo, cũng như tham gia các dự án phối hợp với Cục Di sản Văn hóa thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Ở môi trường doanh nghiệp toàn cầu, sinh viên và cựu sinh viên Fulbright hiện đang làm việc tại các tập đoàn công nghệ và tài chính khu vực như Sea Group; các tập đoàn đa quốc gia như Unilever, Deloitte; cũng như các hãng tư vấn chiến lược đẳng cấp quốc tế như BCG và Bain & Company. 

Fulbright cũng tự hào về những sinh viên lựa chọn hướng đi học thuật. Ở những ngành nền tảng như Toán Ứng dụng, tỷ lệ sinh viên trúng tuyển các chương trình Thạc sĩ và Tiến sĩ tại các đại học hàng đầu thế giới là rất cao, phần lớn đi kèm học bổng.

Cuối cùng, Fulbright đo lường thành công bằng việc sinh viên có thực sự hài lòng với lựa chọn nghề nghiệp của mình, có khả năng tự học lại, tự tái tạo khi thế giới thay đổi hay không. Tôi thường gọi đó là “gói bảo hiểm trọn đời” mà giáo dục khai phóng mang lại - một năng lực theo các em suốt sự nghiệp, dù bắt đầu ở bất kỳ lĩnh vực nào.

Suốt từ đầu cuộc trò chuyện, bà từng ví Fulbright như một công ty khởi nghiệp (startup) với “mùi vôi vữa.” Ẩn dụ này, theo bà, muốn nói lên điều gì?

Tôi rất yêu câu thơ của nhà thơ Xuân Quỳnh: “Mùi vôi vữa bao giờ cũng mới.” Với tôi, đó là một ẩn dụ rất đúng về Fulbright, không chỉ là một trường đại học trẻ, mà là một công trình tri thức được kiến tạo liên tục, giống như một startup đúng nghĩa.

Ngay từ đầu, Fulbright không được hình dung từ bàn giấy. Tôi và đội ngũ các chuyên gia đã đi khắp Việt Nam, trò chuyện và phỏng vấn hàng trăm bạn trẻ về ngôi trường đại học mà các em thực sự mơ ước. Từ những cuộc đối thoại đó, Fulbright dần hình thành, ở cách học, cách sống, và cách con người hiện diện trong không gian giáo dục ấy.

Có những bạn nói rằng họ không muốn tiếp tục bị cuốn vào vòng xoáy điểm số. Có bạn không muốn học thuộc lòng, không muốn chỉ là người trả lời, mà muốn được đặt câu hỏi. Có bạn mong đối thoại với giảng viên, được đưa ra góc nhìn của mình. Và cũng có những ước mơ giản dị: một cây đàn piano trắng để chơi nhạc sau giờ học căng thẳng, hay con đường đi học rợp bóng cây.

Tất cả những mong muốn ấy đã theo chúng tôi trong quá trình kiến tạo Fulbright. Không phải mọi giấc mơ đều đã thành hiện thực trọn vẹn, và chúng tôi thẳng thắn thừa nhận. Nhưng nhiều điều tốt đẹp đã nảy mầm: cây đàn piano không phải màu trắng mà là màu đen, do một mạnh thường quân trao tặng; hay một phòng nhạc cụ được tài trợ. Quan trọng hơn cả, là một môi trường nơi sự khác biệt được trân trọng, nơi sinh viên được nhìn nhận như những con người toàn diện, có trách nhiệm cộng đồng và đam mê học thuật, chứ không chỉ là bảng điểm.

Fulbright không có tham vọng trở thành một ngôi trường “đã hoàn thiện”. Fulbright luôn ở trong quá trình tái kiến thiết, luôn vận động, luôn sẵn sàng thay đổi để gần hơn với những gì người học và xã hội cần. Chính khát khao không ngừng đó - tinh thần dám thử, dám điều chỉnh, dám xây lại, chính là “mùi vôi vữa” của Fulbright.

Là trường đại học không vì lợi nhuận, mọi nguồn lực chúng tôi có đều được tái đầu tư cho chất lượng đào tạo và những giá trị xã hội lâu dài. Từ đó, triết lý tuyển sinh và hỗ trợ tài chính mang tính nhân văn được hình thành: đi tìm và đồng hành cùng những “viên ngọc trong đá”.

“Những viên ngọc trong đá” nghĩa là gì, thưa bà?

Khi nói đến “những viên ngọc trong đá”, chúng tôi muốn tái định nghĩa khái niệm năng lực. Với Fulbright, năng lực không chỉ và không nên,  được đo bằng những thước đo truyền thống như bảng điểm, xuất thân hay khả năng ngoại ngữ ở một thời điểm nhất định. 

Cách Fulbright nhìn về nhân tài là nhìn vào tiềm năng trong tương lai: vào khát vọng học hỏi, khả năng tự vượt lên hoàn cảnh, và mong muốn tạo ra tác động tích cực cho cộng đồng. Chúng tôi tìm kiếm và đồng hành cùng những con người như vậy, bất kể họ sẽ trở thành nhà kinh tế, nghệ sĩ, kỹ sư, nhà quản trị hay làm việc trong lĩnh vực xã hội. 

Một câu chuyện tiêu biểu cho cách nhìn này là hành trình của một sinh viên người Mông đến từ Mù Cang Chải. Em không sở hữu bảng điểm “đẹp” hay nền tảng ngoại ngữ vượt trội theo chuẩn tuyển sinh truyền thống. Nhưng em có một điều rất rõ ràng: khát vọng quay trở về và đóng góp cho chính cộng đồng nơi mình lớn lên. Sau khi tốt nghiệp Fulbright, em đã trở về địa phương, tham gia các dự án phát triển cộng đồng và bảo tồn văn hóa bản địa, đồng thời hỗ trợ người dân địa phương tiếp cận những mô hình phát triển phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của vùng cao. Những gì em đang làm không hào nhoáng, nhưng phản ánh rất rõ lựa chọn nghề nghiệp có ý thức và trách nhiệm. 

Đọc ngay: Khi đưa AI vào đồ chơi, liệu định nghĩa về “giờ chơi” của trẻ có còn như trước?

Được biết, bởi đặc tính “không vì lợi nhuận” đặc trưng, Đại học Fulbright Việt Nam không có “hội đồng quản trị” mà chỉ có “hội đồng tín thác” gồm những mạnh thường quân đóng góp cho trường. Xin bà chia sẻ thêm về ý nghĩa của những nhà tài trợ đối với sứ mệnh giáo dục đặc trưng của Fulbright?

Việc Fulbright không có Hội đồng Quản trị mà được dẫn dắt bởi Hội đồng Tín thác xuất phát trực tiếp từ bản chất của một trường đại học không vì lợi nhuận. Hội đồng Tín thác không đại diện cho lợi ích của cổ đông hay mục tiêu sinh lời, mà có trách nhiệm gìn giữ sứ mệnh giáo dục, tính độc lập và những giá trị nền tảng của Fulbright trong dài hạn.

Chính mô hình này cho phép Fulbright vận hành như một thiết chế giáo dục vì lợi ích công, nơi các nguồn lực từ nhiều phía - nhà nước, khu vực tư nhân, doanh nghiệp hay các cá nhân hảo tâm; có thể cùng hội tụ mà không phát sinh xung đột lợi ích. Ở Fulbright, không ai “sở hữu” nhà trường, và cũng không ai tìm kiếm lợi nhuận từ nhà trường.

Vì thế, những nhà hảo tâm và mạnh thường quân lựa chọn đồng hành cùng Fulbright thường không xem đây là một khoản đầu tư tài chính, mà là một khoản đầu tư cho di sản. Họ tin vào triết lý “pay it forward” - trao đi hôm nay để tạo cơ hội cho thế hệ mai sau, và cần một nơi đủ minh bạch, đủ đáng tin để gửi gắm niềm tin ấy. Fulbright đang nỗ lực trở thành bến đỗ của niềm tin đó.

Với chúng tôi, di sản lớn nhất không nằm trên những tấm bia ghi danh, mà nằm ở việc lòng tốt được thể chế hóa, được nuôi dưỡng và được chuyển giao bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Sau tất cả, mục tiêu cuối cùng của giáo dục, theo bà, là gì?

Với tôi, mục tiêu cuối cùng của giáo dục không nằm ở việc tạo ra những con người thành công theo các chuẩn mực bên ngoài, mà là giúp họ trở thành những con người có nội lực, biết mình là ai, biết điều gì có ý nghĩa với mình, và đủ vững vàng để sống một cuộc đời có trách nhiệm và hạnh phúc trong một thế giới đầy biến động.

Một nền giáo dục đúng nghĩa phải trang bị cho người học khả năng làm việc hiệu quả và chuyên nghiệp thông qua trải nghiệm thực tiễn; khả năng suy nghĩ sâu sắc, giàu lòng trắc ẩn nhờ nền tảng khai phóng; và quan trọng hơn cả, khả năng giữ được sự cân bằng nội tâm khi đối diện với những bất định của đời sống hiện đại.

Ở đây, tôi xin cho phép mình chia sẻ góc nhìn rất riêng - góc nhìn của một người mẹ. Sau tất cả những kỳ vọng về thành công, điều sâu thẳm nhất mà bất kỳ người mẹ nào mong muốn vẫn là con mình được hạnh phúc. Chính mong muốn giản dị nhưng căn bản ấy là động lực để tôi cùng đồng nghiệp kiến tạo ngôi trường mà tôi có thể tin rằng, không chỉ con tôi, mà bất kỳ người trẻ nào cũng có thể tìm thấy ở đó một nền tảng vững chắc để sống tử tế và trọn vẹn.

Fulbright có thể vẫn còn “mùi vôi vữa” của một công trình đang tiếp tục hoàn thiện. Nhưng triết lý giáo dục mà chúng tôi theo đuổi - đặt hạnh phúc, phẩm giá và sự trưởng thành nội tâm của con người làm trung tâm - thì đã rất rõ ràng. Và sự vững tin đầy hạnh phúc ấy, tự thân nó, chính là món quà quý giá nhất mà giáo dục có thể trao tặng cho người học.

ĐỌC NGAY

Bền vững từ tri thức bản địa: Bài học từ hành trình của Julia Babcock

“Họ và tên”: Buông bỏ huyễn tưởng về dòng máu thuần nhất

Viết trong kỷ nguyên của truyền thông đa phương tiện: Các tác giả thế hệ Z nói gì về cảm thức văn chương?