Cover Buổi chia sẻ với độc giả tại Hà Nội về cuốn sách “họ và tên”
Buổi chia sẻ với độc giả tại Hà Nội về cuốn sách “họ và tên”
1 / 1
Tác phẩm mới của nhà nghiên cứu Trần Quang Đức dẫn dắt người đọc đến bức tranh lịch sử Việt Nam rộng lớn, khởi từ một điều tưởng chừng nhỏ bé: “họ và tên”
Sau thành công của hai tác phẩm “Ngàn năm áo mũ” (xuất bản năm 2013) và “Chuyện Trà - Lịch sử một thức uống lâu đời của người Việt” (xuất bản năm 2021), nhà nghiên cứu Trần Quang Đức vừa cho ra mắt cuốn sách thứ ba mang tên “Họ và tên: Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt”.
Trong buổi chia sẻ với độc giả tại Hà Nội về cuốn sách mới này sáng ngày 15/1, tác giả cho biết mình lựa chọn cái tên “Họ và tên” - vốn thoạt nghe có phần “hành chính” và ít mỹ miều hơn so với hai tác phẩm trước - bởi đây là cụm từ rất dung dị, dễ nhớ và “đã ăn sâu vào tiềm thức của chúng ta từ rất lâu rồi”. Còn dòng tít phụ, được đặt là “Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt” chứ không phải “Lịch sử danh tính người Việt”, chủ đích mở ra một chân trời rộng hơn là câu chuyện họ tên: từ ngôn ngữ, văn hóa, đến hệ tư tưởng, từ những điều rất riêng của người Việt đến những điều phổ quát thuộc về con người nói chung.
Đọc thêm: Legacy 80: Đọc gì để hiểu trọn vẹn sức sống Việt qua 80 năm lịch sử?
Above Nhà nghiên cứu Trần Quang Đức có buổi chia sẻ cùng độc giả tại Hà Nội về cuốn sách “họ và tên”
Nhà nghiên cứu Trần Quang Đức có buổi chia sẻ cùng độc giả tại Hà Nội về cuốn sách “họ và tên”
1 / 1
1 / 1
Từ thuở sơ khai, khi nền kinh tế còn kém phát triển và y tế lạc hậu, cái tên gắn với khát vọng sinh tồn. Xuất phát từ niềm tin rằng ma quỷ sẽ tránh bắt những đứa trẻ tên xấu, những đứa trẻ khi xưa thường mang những cái tên rất thô mộc, thậm chí thô kệch, “xấu vía” và vô nghĩa như Cóc, Chuột, Chó, Mậm, Phênh, Giấng... Chỉ khi xã hội ổn định hơn, đời sống vật chất, tinh thần được nâng cao, con người mới bắt đầu quan tâm đến việc đặt những cái tên “đúng mực”, “thanh tao”, mang dấu ấn Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo và coi họ tên như một phần bản sắc.
Xa hơn, họ tên còn trở thành một công cụ chính trị - xã hội để thâu tóm và thể hiện quyền lực, khi nhiều vị vua khai quốc đã dùng tên để kiến tạo căn cước chân mệnh thiên tử, mỹ hóa nguồn cội để thuyết phục các thế lực phân mảnh, giành vị thế thủ lĩnh. Việc thay tên đổi họ cũng là cách các triều đại “nâng” hay “hạ” giá trị của một dòng họ, ban thưởng cho một bề tôi trung thành hay một hình thức trừng phạt, và đưa các dân tộc khác nhau trong vương quốc vào một hệ thống hành chính thống nhất.
1 / 1
Bên cạnh đó, tên gọi đã trở thành cách để con người khẳng định cái tôi cá nhân của mình. Các văn nhân, học giả, nhà cách mạng thường chọn các “tự”, “hiệu” để bày tỏ lý tưởng, gian truân trong cuộc đời hoặc để qua mặt sự kiểm soát. Hiện tượng “Ngọc hóa” danh tính, chỉ xu hướng ưa dùng tên bộ Ngọc, đệm Ngọc từ cung đình tới dân gian trong thế kỷ XVI, và sự phổ biến rồi dần mai một của tên đệm “Thị” lại phản ánh nhu cầu mỹ hóa căn cước và những thay đổi trong nhận thức xã hội.
Cuối cùng, cuốn sách đi tới một nhận định quan trọng: Họ và tên là một cấu trúc tưởng tượng tập thể. Ta sinh ra với cái tên như một sự đã rồi, nó cho biết ta thuộc về đâu đó, nhưng mặt khác ta cũng hiểu rằng họ tộc là một khung hư cấu được duy trì để phục vụ sự gắn kết và quản trị. Hiểu biết này không phải để phủ nhận truyền thống, phá hủy kết nối, mà để ta bớt nặng nề áp đặt, và nâng cao tinh thần nhân loại hơn.
Đọc thêm: Women’s Day: GS.TS Bùi Thị Minh Hồng cùng tầm nhìn đưa tri thức Việt trở thành ‘mã nguồn mở’
1 / 2
“Góp phần tạo nên bộ gene của chúng ta ngày hôm nay là vô vàn tổ tiên - những người chúng ta thậm chí còn không biết tên tuổi, không được ghi lại trong phả hệ”, học giả Trần Quang Đức nói. “Mỗi con người là kết quả của hàng triệu cuộc gặp gỡ, tổ tiên ta không chỉ là những cái tên trong dòng họ phụ hệ, mà còn là hàng triệu linh hồn vô danh lặng lẽ khác”.
Điều này dẫn đến một nhận thức nền tảng rằng không ai mang trong mình một dòng máu thuần nhất, càng không thể nói rằng một cái họ là đủ để định danh huyết thống. “Và chỉ khi buông bỏ huyễn tưởng về dòng máu thuần nhất, ta mới có thể thực sự tri ân tất cả những gì đã tạo nên sự sống nơi mình”, tác giả viết trong cuốn sách.
Nhận xét về tác phẩm mới của nhà nghiên cứu Trần Quang Đức, GS. Liam C. Kelley, người sáng lập diễn đàn học thuật Engaging with Vietnam, viết: “Tuy việc nghiên cứu tên gọi và tập quán đặt tên thoạt nhìn có vẻ là một chủ đề hẹp và chuyên biệt, nhưng khi đọc cuốn sách này, người ta sẽ nhanh chóng nhận ra rằng, thông qua việc khảo cứu về tên họ, Trần Quang Đức thực chất đã mang đến cho chúng ta một góc nhìn mới mẻ và sâu sắc về toàn bộ lịch sử Việt Nam”.
1 / 1
1 / 1
“Họ và tên” của Trần Quang Đức là một công trình khảo cứu văn hóa - lịch sử, dựa trên hệ thống tư liệu phong phú từ cổ thư, văn bia, hiện vật cho tới các nghiên cứu học thuật hiện đại.
Sách được chia thành 3 phần: “Mộc mạc tới cầu kỳ”, “Mưu toan quyền lực” và “Hướng tới tự do”. Với lối viết giàu liên tưởng nhưng giữ tính học thuật, cuốn sách mở ra một cách nhìn mới về danh tính người Việt, từ những cái tên quen thuộc trong đời sống thường nhật.
Tác giả Trần Quang Đức sinh năm 1985, tốt nghiệp Đại học Bắc Kinh, là nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử và dịch giả. Anh có một số cuốn sách đã xuất bản được công chúng đón nhận như: Ngàn năm áo mũ, Chuyện trà...
