TS. Mã Thanh Cao, Nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TP. HCM hoài niệm về những ngày bảo tàng thay da đổi thịt

Đối với TS. Mã Thanh Cao, bảo tồn một công trình kiến trúc lịch sử không chỉ là việc giữ lại những giá trị vật chất mà còn là bảo vệ ký ức tập thể, những câu chuyện và tinh thần thời đại mà công trình đó đại diện. Với kinh nghiệm nhiều năm trong lĩnh vực bảo tàng, bà đã không ngừng tìm kiếm giải pháp để tái sử dụng kiến trúc một cách hiệu quả, biến đổi một di tích thành không gian bảo tàng phù hợp với bối cảnh đương đại mà vẫn giữ trọn vẹn bản sắc vốn có.

Đọc thêm: Du hành trong những không gian bảo tàng đồng hồ đậm tính lịch sử tại châu Âu

Trả lại vẻ đẹp cho “em” tự hào nhắc về khoảng thời gian Bảo tàng Mỹ thuật đang chuyển mình – từ một không gian thưởng thức nghệ thuật chưa trọn vẹn, sau được dỡ bỏ những “rào cản” về mặt kiến trúc, giúp tối ưu hoạt động thưởng lãm lúc bấy giờ. Khi một di tích được chuyển đổi thành bảo tàng, quyết định quan trọng nhất là làm sao vừa bảo tồn nguyên vẹn công trình, vừa đảm bảo chức năng trưng bày và lưu giữ hiện vật. Trường hợp của Bảo tàng Mỹ thuật là một ví dụ điển hình về sự cân bằng giữa bảo tồn di sản và nhu cầu sử dụng hiện đại.

Ban đầu, để bảo vệ hiện vật, hệ thống cửa sắt kéo đã được lắp đặt trên tất cả các cửa sổ bên ngoài và một số cửa bên trong. Tuy nhiên, điều này làm mất đi vẻ đẹp nguyên bản của công trình, không hòa hợp với hệ thống ban công sắt tinh xảo. Năm 2011, TS. Mã Thanh Cao là người đã đề xuất tháo dỡ những khung cửa sắt này, đồng thời cam kết đảm bảo an ninh hiện vật bằng những biện pháp an toàn khác. Việc tháo dỡ đã hé lộ con số bất ngờ: Ngôi nhà có hơn 100 cửa. Sau khi loại bỏ các yếu tố không phù hợp, bảo tàng nhận được sự tài trợ để phục hồi lớp sơn ngoại thất. Điều này đặc biệt quan trọng khi ngân sách của bảo tàng còn hạn chế. Sự phục hồi không chỉ giúp công trình lấy lại diện mạo vốn có mà còn khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì vẻ đẹp kiến trúc trong bảo tồn di sản.

Việc trao chức năng mới cho một công trình dân dụng như căn dinh thự Hui Bon Hoa là điều không dễ dàng. Tuy vậy, “Nói là thách thức thì đúng, nhưng đối với bảo tàng thì không mới. Bởi vì các bảo tàng cổ trên thế giới hiện nay như Louvre (Cộng hòa Pháp) hay Hermitag (Liên Bang Nga) cũng từng được chuyển đổi từ cung điện thành bảo tàng”, tiến sĩ chia sẻ.

Hoài niệm về những ngày bảo tàng thay da đổi thịt, TS. Mã Thanh Cao cho biết lúc đó, bà chỉ nghĩ rằng “tòa nhà này quá đẹp, mình phải giữ lại nó”. Do đó, ngay từ khi thành lập, tòa nhà đã được cải tạo để đáp ứng nhu cầu trưng bày nhưng vẫn giữ lại các yếu tố nguyên bản, bao gồm hệ thống sàn gạch bông cổ điển và cấu trúc chính của tòa nhà. Đây là cách tiếp cận mang tính nguyên tắc trong bảo tồn: Duy trì tối đa các giá trị lịch sử, đồng thời điều chỉnh không gian để phù hợp với công năng mới.

Bảo tồn kiến trúc chỉ là một phần trong nhiệm vụ lớn hơn của bảo tàng: Bảo tồn hiện vật. Hệ thống lưu trữ và trưng bày của Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh vẫn còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là khi kiểm soát sự ổn định của nhiệt độ và độ ẩm. Trong khi ánh sáng có thể được điều chỉnh, thì việc lắp đặt hệ thống điều hòa lại phức tạp hơn do yêu cầu đồng bộ giữa kho bảo quản và không gian trưng bày. Nhiều bảo tàng tại Việt Nam vẫn chưa có hệ thống bảo quản đạt chuẩn quốc tế, gây ảnh hưởng đến sự ổn định của hiện vật. Một số nơi có máy hút ẩm nhưng chưa dám áp dụng điều hòa vì lo ngại sự chênh lệch nhiệt độ có thể gây tổn hại cho hiện vật. Nhìn xa hơn, cốt lõi của một bảo tàng nằm ở bộ sưu tập hiện vật. Đối với Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh – một bảo tàng còn khá mới, việc bổ sung các tác phẩm trước năm 1975 vẫn là một thách thức. Giai đoạn 2005–2010, bảo tàng đã tích cực tìm kiếm các tác phẩm nghệ thuật Sài Gòn trước 1975, tuy nhiên nhiều hiện vật đã bị thất lạc, hư hỏng hoặc nằm trong các bộ sưu tập tư nhân và nước ngoài. Tuy vậy, dù tốn kém, việc mua lại các tác phẩm này là điều cần thiết để hoàn thiện kho tư liệu lịch sử của bảo tàng.

Bảo tàng không thể chỉ lưu giữ những gì đã qua mà còn phải cập nhật các xu hướng nghệ thuật đương đại, tránh tình trạng phải chạy theo những trào lưu đã được định giá cao sau này. Do đó, nữ tiến sĩ cho rằng bảo tàng cần có chiến lược dài hạn để thu thập và bảo tồn tác phẩm, phản ánh đầy đủ sự phát triển của nghệ thuật theo từng giai đoạn lịch sử.

TS. Mã Thanh Cao nhấn mạnh rằng bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà còn phải tiếp cận tương lai bằng cách áp dụng công nghệ vào trưng bày và quản lý. Các phần mềm hỗ trợ triển lãm, ứng dụng thông tin số hóa sẽ giúp nâng cao trải nghiệm tham quan, khiến bảo tàng trở nên sống động hơn với công chúng. Đầu tư vào công nghệ không chỉ giúp bảo tồn tốt hơn mà còn làm phong phú thêm cách kể chuyện của bảo tàng. Đặc biệt, trong bối cảnh các bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh còn vài hạn chế, việc đổi mới cách tiếp cận có thể tạo ra sự khác biệt rõ rệt.

Bảo tồn di tích và biến nó thành nơi lưu giữ hiện vật không đơn thuần là việc giữ gìn một tòa nhà, mà còn là gìn giữ ký ức tập thể và tạo dựng không gian văn hóa có sức sống. Qua chia sẻ của TS Mã Thanh Cao, có thể thấy rằng các bảo tàng cần một chiến lược toàn diện, từ bảo vệ kiến trúc, hiện vật, đến đổi mới cách trưng bày. Sự tham gia của công nghệ, tư duy đổi mới và đầu tư vào bộ sưu tập hiện vật sẽ là chìa khóa giúp bảo tàng tiếp tục phát triển trong tương lai.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 04/2025

ĐỌC THÊM

Mã Tuấn Trọng, CEO mới của Grab Việt Nam là ai?

Nhà thơ Trần Lê Sơn Ý: “Thơ như người thân và cuộc đời vang tiếng cười”

Hành trình phá vỡ định kiến giới từ người phụ nữ Nhật bản đầu tiên giành huy chương vàng Olympic toán học