Cover AI và công nghệ đang đóng vai trò quan trọng đối với việc bảo tồn di sản văn hóa - nghệ thuật (Ảnh: Igor Shalyminov / Unsplash).
AI và công nghệ đang đóng vai trò quan trọng đối với việc bảo tồn di sản văn hóa - nghệ thuật (Ảnh: Igor Shalyminov / Unsplash).
1 / 1
Trong khi sự mai một của các di sản nghệ thuật - văn hóa là điều khó tránh khỏi, việc sử dụng AI đúng cách có thể mang đến bước tiến vượt bậc trong quá trình bảo tồn di sản
Thời gian gần đây, sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo (AI) khiến nhiều người cảm thấy lo ngại về vấn đề bản quyền trí tuệ và nguy cơ mất việc làm. Tuy nhiên, đối với vấn đề bảo tồn di sản văn hóa - nghệ thuật, nếu sử dụng đúng cách, AI có thể phát huy hiệu quả trong việc bảo vệ và phục hồi các di sản bị hư hại theo thời gian.
Khi thế giới ngày càng tiến bộ và thay đổi từng ngày, những giá trị truyền thống và các di sản văn hóa - nghệ thuật đang đối diện với nguy cơ bị mai một, thậm chí là chìm vào quên lãng. Bên cạnh đó, do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu và tác động đến từ con người, trí tuệ nhân tạo có thể trở thành công cụ hữu ích trong quá trình lưu giữ những hiện vật và tư liệu lịch sử.
Bên cạnh việc bảo tồn, AI cũng góp phần mang đến trải nghiệm tiếp cận di sản mới lạ và bền vững cho du khách, cũng như người dân địa phương. Dẫu vậy, việc ứng dụng AI để bảo tồn di sản vẫn còn tồn đọng nhiều thách thức và cần sự cẩn trọng cao độ để mang lại hiệu quả tốt nhất.
Sử dụng AI để số hóa di sản là xu hướng tất yếu
Tại các quốc gia phát triển trên thế giới, công nghệ đang trở thành công cụ hữu ích để số hóa các di sản lâu đời theo nhiều phương thức khác nhau. Ví dụ, Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên tại Berlin (Đức) đã sử dụng công cụ AI Transkribus để số hóa và trích xuất dữ liệu từ hơn 250.000 thẻ nhận dạng mẫu vật côn trùng, nhằm xây dựng kho lưu trữ dữ liệu sinh học phong phú cho các nhà nghiên cứu và công chúng.
Trong khi đó, Bảo tàng Hospitalières của Hôtel-Dieu Montréal tại Canada sử dụng Transkribus với mục tiêu làm mới các triển lãm nghệ thuật thường trực, cũng như tạo ra những triển lãm tạm thời. Nhờ vào tính năng tìm kiếm theo từ khóa, Bảo tàng Hospitalière có thể dễ dàng kiểm kê và lưu trữ có hệ thống đối với các tài liệu lịch sử.
Ngoài ra, Time Machine, dự án mã nguồn mở tại châu Âu thu hút nhiều nhóm nghiên cứu trên thế giới tham gia, không chỉ sử dụng công nghệ để số hóa lượng lớn tài liệu lưu trữ tại các bảo tàng, mà còn phân tích dữ liệu để tái hiện lại lịch sử 2.000 năm của châu Âu. Vào năm 2019, dự án này được tài trợ 1 triệu euro từ Liên minh châu Âu, nhằm giúp đại chúng dễ dàng tiếp cận hơn với kho tàng kiến thức về lịch sử, văn hóa và kinh tế của các thành phố châu Âu.
Frédéric Kaplan, Chủ tịch của dự án Time Machine, cho biết những tài liệu có lịch sử hơn 2.000 gần như không tồn tại do không có phương tiện nào để lưu trữ. Do đó, việc số hóa các tài liệu lịch sử có vai trò quan trọng trong quá trình giữ gìn sợi dây liên kết bản sắc giữa hiện tại với quá khứ của một quốc gia hoặc địa phương.
Tại Việt Nam, quá trình số hóa di sản cũng đang được tích cực triển khai trong những năm qua. Cố đô Huế đang ứng dụng nhiều công nghệ khác nhau để mang lại trải nghiệm tham quan, tìm hiểu về lịch sử các di tích trở nên tiện lợi và thú vị hơn. Khách tham quan còn có thể khám phá các di tích lịch sử như Đại nội, lăng Vua Minh Mạng,... một cách sống động nhờ công nghệ thực tế ảo. Các cổ vật cũng được gắn chip NFC (công nghệ kết nối không dây tầm ngắn) và định danh duy nhất bằng công nghệ định danh số vạn vật, nhằm mang đến tương tác đa chiều cho khách tham quan bằng cách sử dụng điện thoại thông minh.
Tìm hiểu thêm: Những sáng kiến công nghệ giúp ích ngành du lịch bền vững
Ngoài ra, Sen Heritage, nhóm nghiên cứu phi lợi nhuận quy tụ sự tham gia của các nhà nghiên cứu, kiến trúc sư và cộng đồng đam mê tìm hiểu về di sản quốc gia, từng gây chú ý khi mô phỏng kiến trúc Chùa Diên Hựu - Một Cột thời Lý bằng công nghệ thực tế ảo vào năm 2020. Đến tháng 4/2021, Sen Heritage tiếp tục công bố bản dựng mô phỏng Đài đèn thời Lý và Tu Di tòa Thích Ca sơ sinh thời Lý.
Above Chùa Diên Hựu - Một Cột thời Lý được nhóm nghiên cứu Sen Heritage tái hiện lại bằng công nghệ thực tế ảo. (Ảnh: Sen Heritage).
Chùa Diên Hựu - Một Cột thời Lý được nhóm nghiên cứu Sen Heritage tái hiện lại bằng công nghệ thực tế ảo. (Ảnh: Sen Heritage).
1 / 1
Bên cạnh những di sản văn hóa - nghệ thuật, AI cũng có thể giữ gìn những ngôn ngữ đang dần biến mất trên thế giới. Với xu hướng toàn cầu hóa và sự phát triển của công nghệ, trong khi một số ngôn ngữ ngày càng được sử dụng rộng rãi trên thế giới, khoảng 600 ngôn ngữ đã biến mất trong thế kỷ vừa qua.
Tin vui là nhiều tổ chức trên thế giới đang có những hành động thiết thực để bảo tồn và lưu trữ các ngôn ngữ này. Đầu năm 2024, Đại học Stanford đã giới thiệu Stanford Initiative on Language Inclusion and Conservation in Old and New Media, nhằm nghiên cứu cách thức mã hóa các ngôn ngữ có nguy cơ biến mất và đưa vào sử dụng trong các ứng dụng AI. Cũng trong năm 2024, Masakhane, tổ chức xử lý ngôn ngữ tự nhiên cho các ngôn ngữ châu Phi, phát hành IrokoBench, bộ tiêu chuẩn mới để đánh giá hiệu suất của AI kèm với 16 ngôn ngữ châu Phi đang không được duy trì và bảo tồn.
Những thách thức khi sử dụng AI để lưu giữ những giá trị văn hóa cổ xưa
Dù không thể phủ nhận vai trò của AI nói riêng và công nghệ nói chung, quá trình bảo tồn di sản vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức.
Thách thức lớn và dễ thấy nhất là vấn đề chi phí. Ví dụ, chi phí cho quá trình số hóa những di sản tại Cố đô Huế lên đến hàng tỷ đồng. Đây là mức chi phí không dễ tiếp cận đối với nhiều địa phương và các tổ chức phi lợi nhuận.
Bên cạnh đó, vấn đề bản quyền và quy trình bảo vệ dữ liệu di sản được số hóa cũng cần được tiến hành một cách đúng đắn. Vì thế, quá trình số hóa di sản cần được giám sát chặt chẽ để tránh rơi vào tình trạng bị sử dụng sai mục đích hoặc bị lạm dụng với mục đích thương mại.
Above “O thiết yếu” là triển lãm thực tế ảo về lịch sử và văn hóa Việt Nam ra mắt vào năm 2021, do nhiều họa sĩ trẻ tham gia thực hiện.
“O thiết yếu” là triển lãm thực tế ảo về lịch sử và văn hóa Việt Nam ra mắt vào năm 2021, do nhiều họa sĩ trẻ tham gia thực hiện.
1 / 1
Một vấn đề khác là nguồn nhân lực chuyên môn cao. Bảo tồn di sản số hóa đang là một lĩnh vực mới mẻ tại Việt Nam. Vì vậy, các địa phương, bảo tàng và tổ chức di sản văn hóa có thể mất nhiều thời gian và chi phí để đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ nhân sự.
Do đó, theo TS. Phạm Việt Long, nguyên Chủ tịch Hội đồng Quản lý Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển, việc xây dựng kho dữ liệu số hóa về các di sản cần có sự đầu tư nghiêm túc và chỉn chu. Quá trình này cũng cần có sự phối hợp giữa chuyên gia văn hóa, nhà nghiên cứu lịch sử và kỹ sư về trí tuệ nhân tạo để tạo mô hình AI phù hợp và truyền tải trung thực các giá trị di sản. Việc bổ sung các quy định pháp lý về bản quyền và đạo đức khi ứng dụng AI cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình bảo tồn di sản.
Có thể bạn quan tâm: Du lịch tàu hỏa: Khi xu hướng du lịch là giải pháp giảm dấu chân carbon
Ngoài ra, không phải tất cả di sản văn hóa đều có thể số hóa bằng cách ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Đối với những ngôn ngữ cổ xưa đã biến mất, việc sử dụng các công cụ AI để phục hồi hoặc lưu trữ là một chặng đường dài và nhiều thách thức. Dù có nhiều tiềm năng, thế nhưng rất khó để ngăn chặn quá trình biến mất của những ngôn ngữ không phổ biến.
Tuy nhiên, dù còn nhiều thách thức và những hạn chế nhất định, việc sử dụng công nghệ để bảo tồn di sản là xu hướng tất yếu của thời đại để truyền tải những giá trị văn hóa, cũng như bản sắc dân tộc đến với thế hệ kế tiếp.
