Nhà thơ Trần Lê Sơn Ý: “Thơ như người thân và cuộc đời vang tiếng cười”

Vào Sài Gòn học tập, sau đó sáng tác, chị thấy môi trường sách vở hiện nay so với thời chị bắt đầu viết đã thay đổi thế nào?

Thiệt tình câu hỏi này rộng quá với một người khá khép như tôi và cũng khá rộng với tốc độ biến động của xã hội. Tôi vào Sài Gòn 30 năm trước còn gì. Và môi trường thì biến động có thể nói là từng giây, thành ra những chuyện của thời tôi có khi đã thành… cổ tích của thời này rồi còn gì. Chưa kể đôi mắt của tôi thời hai mươi tuổi sẽ khác nhiều so với đôi mắt quan sát của bây giờ (cười). Tuy vậy, tôi có thể nói một vài ý trong cái thấy nhỏ hẹp của mình nghen. Một điều rất rõ là sách bây giờ mênh mông và vô biên hơn thời đó rất nhiều. Thể loại cũng phong phú hơn. Trình bày đẹp hơn. In đẹp hơn, giấy đẹp hơn, được đầu tư nhiều hơn. Người viết cũng đa dạng hơn. Cách thức sách đến với bạn đọc cũng muôn hình vạn trạng hơn (sàn thương mại điện tử…). Sách nói, rồi ebook… Phải nói là kể hoài không hết. Thỉnh thoảng đi nhà sách lướt qua các tựa sách chẳng hạn, tôi cũng thấy thú vị vì cách những người viết đặt vấn đề, phát hiện đề tài…thực sự rất thú vị. Dẫu vậy tôi cũng buộc phải nhớ cả việc giá sách ngày càng tăng, rồi thì nạn sách giả cũng tang không kém…

Thời đó - chuyện đời xưa nè (cười) để có những cuốn sách hay chúng tôi phải nhờ bạn bè từ Hà Nội cầm vào, nhất là sách dịch… Tìm trong này không có hoặc rất lâu sau đó… Mà tuổi trẻ thì thiếu nhất là sự chờ đợi (cười lớn), tuổi trẻ nào cũng vậy hen! Và thời đó chúng tôi trẻ nên trong các buổi lê la trà dư tửu hậu cũng bàn thảo cuốn này cuốn kia, nhà văn này nhà văn nọ… Một trong những vị chúng tôi bàn nhiều là Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh… Nói chung là thời ăn cơm bụi, uống cà phê vỉa hè và nói chuyện… trên trời, (cười). Bây giờ sách nhiều hơn, người đọc sách có nhiều hơn không thì tôi không chắc. Dẫu sau dịch, hình như có một làn sóng nhẹ quay về với thú vui đọc sách, sống chậm…Người viết vì thế vẫn có độc giả của mình. Nhưng kết nối giữa những người viết với nhau thì có phần im ắng hơn xưa. Cũng có thể tôi chủ quan và phiến diện, nhưng tôi có cảm giác những người viết đang lầm lũi một mình hơn là cùng nhau, và bầu không khí nơi những người sáng tạo gặp gỡ, trao đổi, khích lệ cùng tìm động lực để sáng tạo có vẻ như đang loãng dần nếu không nói là thiếu hẳn lửa…

Chị từng viết “Thơ ư, biến mất cũng bình thường - như bao điều đang biến mất trên cuộc đời” nhưng rồi ở cùng bài chị lại băn khoăn: “Cớ gì tôi cứ loay hoay ghìm giữ nó?” Vậy giờ đây, thơ giữ một vị trí nào trong đời sống của chị?

Như đoạn trên tôi có nói, thơ như một người thân nhưng khi anh hỏi lại về vị trí tôi nghĩ thơ như một người bạn lâu năm thì đúng hơn, lâu đủ để bất cứ khi nào anh đến tôi đều vui, bất cứ khi nào anh đi tôi đều thương quý. Khoảng cách, thời gian hay gì đó đều chỉ là… khái niệm. Ngay cả khi không bao giờ gặp lại anh nữa thì anh vẫn luôn có đâu đó trong tôi, bất kể tôi ở vị trí nào trong anh. Như vậy là vị trí dữ chưa (cười). 

Có lẽ từ “chữa lành” ngày nay đang bị lạm dụng, nhưng đọc tác phẩm Trần Lê Sơn Ý đều thấy một nhu cầu hướng đến sự bình an, một kiểu “thiền trong căn bếp nhỏ”, theo chị, thông qua hành động viết, chúng ta có thể tìm thấy sự cân bằng trong cuộc sống hiện nay?

Thực sự thì cân bằng là một điều chưa và không bao giờ là việc dễ dàng nhất là thời điểm hiện tại khi mà ta phải hằng ngày đối mặt với những khó khăn cả bên trong lẫn bên ngoài, bị kiệt sức vì những việc nhỏ việc lớn, bị kẹt trong mối quan hệ rõ ràng và mờ mịt… những con người bị áp lực, burn out, những tương lai bấp bênh và thất vọng… những chính sách thay đổi trong một đêm, thị trường chứng xanh đỏ như đèn vũ trường… Quay lại câu chuyện viết chỉ là một trong nhiều phương tiện, một trong nhiều nổ lực để quay về với con người bên trong của mình, quay về với sự cân bằng (nếu có). Tôi e là ta cần nhiều hơn thế! Tôi không biết mình có “tỉnh táo” quá không? Dẫu sao, nếu có thể “vớt vát” chút gì thì có thể nói rằng không chỉ riêng việc viết, bất kỳ điều gì ta làm với toàn bộ tâm trí của mình,  với chánh niệm, với sự tận hiến…tôi nghĩ đó có thể là thời điểm ta đến gần nhất với việc cân bằng

Khác hẳn với văn xuôi với giọng tâm tình, điềm đạm của chị, đọc thơ chị, có cảm giác một năng lượng âm ỉ, một sự câu thúc, thậm chí là cháy bừng. Dường như chỉ trong thơ, chị mới đạt đến sự tự do thể hiện/trình bày tuyệt đối?

Cảm ơn anh đã có “cái nhìn xuyên thấu”. Với thơ, cách tôi viết gần như là tràn lan, có một đoạn tôi thử thể nghiệm kiểu free-flow – dòng chảy tự do, bàn tay chỉ viết theo con chữ nảy ra trong đầu, không để cho lý trí xen vào, không bật chế độ tự kiểm duyệt, không theo quy trình write và rewrite thông thường. Tôi thấy khá thú vị. Có lẽ anh đã đọc đoạn đó chăng.

Đọc thêm: Dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng: “Văn chương là biện pháp giúp ta kháng cự ảo tưởng”

Được biết, chị có tìm hiểu và tu tập Phật học. Viết và thiền đều là những hoạt động mình phải tự làm lấy, không ai làm thay được. Vậy có điểm tương đồng nào giữa việc thiền và việc viết không? Có thể thông qua việc qua viết đạt đến một dạng “chứng ngộ” nào đó?

(Cười), tôi vẫn là kẻ lang thang đọc và tìm hiểu, nếu có chút gọi là tu tập thì cũng chỉ là new born thôi, (cười) kẻ sơ cơ không dám bàn những chuyện lớn lao như là chứng ngộ, vì có biết đâu mà bàn (cười). Trong khi nói chuyện với anh tự nhiên trong đầu tôi hiện ra bài kệ “Cư trần lạc đạo” của Phật hoàng Trần Nhân Tông: “Ở đời vui với đạo hãy tùy duyên. Đói cứ ăn no, mệt ngủ liền. Trong nhà có báu thôi tìm kiếm. Đối cảnh vô tâm chớ hỏi Thiền”. 

Đúng hơn là tự nhiên câu cuối của bài kệ nảy ra trong tôi. Chắc mình đang trao đổi gì đó về thiền. Thiệt khó mà nói vắn tắt về bài kệ đã được truyền tụng theo thời gian này, cũng như không dễ để có thể diễn giải bằng ngôn từ. Để có thể dễ hình dung, tôi xin mượn lời giảng của sư ông Thích Thanh Từ. Ngài giảng câu: “Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền” nghĩa là đối với cảnh mà không có tâm dính mắc thì đừng hỏi thiền chi nữa, vì ngay đó là thiền rồi. Theo quan điểm này thì chỉ việc viết chỉ viết kiểu free-flow mà tôi vừa nhắc có mang hơi hướm của thiền. Có một từ rất được ưa chuộng hiện nay là từ chánh niệm, nói đơn giản là khi ăn biết mình ăn, ngủ biết mình ngủ, rửa chén biết mình đang rửa chén… Đó cũng là một cách để tâm mình bớt chạy nhảy và nhiễu loạn. 

Chúng ta đang sống trong một môi trường mà thơ (và cả nhà thơ) là đối tượng dễ dàng bị đem ra chọc ghẹo, dè bỉu. Chị cảm nhận thế nào về điều này? Nhà thơ đóng vai trò thế nào trong đời sống con người hiện đại khi mà có thể “chế tạo” thơ từ trí tuệ nhân tạo?

Đúng là tôi nghe rất nhiều câu chuyện giễu nhại về thơ. Câu chuyện phổ biến nhất là muốn đọc bài thơ hả, một thùng bia. Đó là ngày xưa nhé, một bài thơ giờ đã lên giá đến…1.000 đô rồi (cười lớn). 

Người Bình Định - Phú Yên còn cười cợt một câu chuyện như thế này: Hỏi một người Bình Định- Phú Yên rằng vô Sài Gòn làm gì? Câu trả lời thường gặp là con/em làm thơ. Tưởng người Bình Định - Phú Yên ai cũng biết làm thơ. Hóa ra câu trả lời là “vô Sài Gòn làm thuê”, (cười). Phương ngữ của dân Bình Định Phú Yên thì “uê”, ê đều chuyển thành “ơ” cả. Người vừa làm thơ vừa là dân Bình Định như tôi thì bị bắn hai phát cùng lúc (cười lớn)... Anh hỏi “chị cảm nhận như thế nào”. Chắc tôi nghe giễu nhại riết nên quen (cười). Thậm chí là tôi còn tự đem mình ra giễu nhại bằng câu chuyện cũng buồn cười: “Đã phụ nữ mà còn làm thơ”. Nhưng trong bối cảnh khác vẫn có những đồng cảm hay những điều xúc động từ thơ - nhỏ thôi cũng thấy mình được chia sẻ, cuối cùng vẫn là câu chuyện về sự đồng cảm và sẻ chia thôi mà phải không?

Hồi trí tuệ nhân tạo mới xuất hiện các bài thơ từ đó khá ngô nghê, nhưng các bạn AI học rất nhanh, đến thời điểm này các bạn đã làm thơ rất… đáng ngạc nhiên. Những người lạc quan thì tin rằng dù AI có thể làm được rất nhiều, nhưng thơ thì chắc còn lâu, vì cuối cùng các bạn có học nhanh bao nhiêu thì cũng làm thơ như con người chứ không thể thay cho con người được. Tôi thật lòng cũng không dám nghĩ gì nhiều. Tuy nhiên có một điều nếu thơ và các nhà thơ biến mất thì chúng ta sẽ mất đi một cơ số cơ hội… Cơ hội cười. Cơ hội buồn. Cơ hội chậm lại. Cơ hội thưởng thức những điều nhỏ đẹp mong manh… Có khi lúc ấy loài người mới thương nhớ giống loài biết làm thơ chăng?

ĐỌC NGAY

Đọc “Thế giới không hồi kết” – Một khảo sát bằng hình vẽ về lịch sử tiêu thụ và ảo vọng phát triển

Legacy 50: Hồi ức từ trái tim của họa sĩ Hà Huy Chương qua những bức tranh cổ động

AI sẽ giúp bảo tồn di sản văn hóa - nghệ thuật và phát triển du lịch bền vững?