Đọc “Thế giới không hồi kết” – Một khảo sát bằng hình vẽ về lịch sử tiêu thụ và ảo vọng phát triển

Mở đầu cuốn sách, Jancovici không bắt đầu từ năm 2000 hay 2100. Ông quay lại hàng ngàn năm trước, khi năng lượng duy nhất con người có là… chính cơ thể họ. Một nô lệ, một con bò, một chiếc thuyền buồm đều là các “máy phát lực” hữu cơ. Từ đó, cuốn sách vẽ nên một đồ thị lớn: mỗi lần nhân loại tìm được cách khai thác thêm năng lượng, xã hội lại bước sang một hình thái mới.

Đọc thêm: Hoài niệm cổ điển bên trong những hiệu sách ở Paris

Cách mạng công nghiệp không chỉ là câu chuyện của máy móc mà là bước nhảy lượng tử của năng lượng. Than đá cho phép vận hành nhà máy, xây dựng đường sắt, luyện thép, mở rộng thành phố. Dầu mỏ biến con người thành sinh vật có thể di chuyển nhanh hơn ngựa, làm lạnh tủ, thắp sáng đêm và tạo ra nhựa bao bọc mọi thứ.

Jancovici tiến dần đến một sự thật gây sốc: chúng ta không phát triển nhờ tiến bộ tư duy – mà nhờ có thêm watt. Năng lượng dư thừa giúp một cá nhân sống như ông hoàng xưa kia: có ánh sáng, máy giặt, internet, điều hòa, và... thịt bò sản xuất hàng loạt. Sự dư thừa đến tột cùng đó sinh ra một kiểu người mới: Người sắt (như trong phim Holywoood). Anh chàng kiêu ngạo này làm được mọi thứ: bay lượn, xây dựng đại công trình, chiến tranh,… nhưng luôn khát năng lượng một cách vô độ.

Cơn khát ấy vừa hình thành nên mọi thiết chế kiểm soát đời sống: quy tắc tiêu dùng, tổ chức đô thị, liên kết toàn cầu, chỉ tiêu tăng trưởng,… vừa phá nát cuộc sống: biến đổi khí hậu, tranh giành tài nguyên, khủng hoảng phúc lợi,…

Toàn bộ diễn trình cuộc sống được Jancovici phản ánh toàn diện, vừa như một cỗ máy với vô số bánh răng: chính trị, kinh tế, hành chính,… quyện chặt vào nhau ngốn ngấu năng lượng, vừa như bức tranh nhiều mảng xám không hồi kết nếu chưa giải quyết dứt điểm việc quản trị năng lượng ở cấp toàn cầu.

Cuốn sách nhìn thẳng vào sự thiếu bền vững: Chúng ta đang sống trên đỉnh cao của một nền văn minh... quá phụ thuộc. Blain – họa sĩ biếm tài ba – minh họa lại cảnh con người hiện đại ngồi trên một tên robot đen, phun ra hàng tấn khí thải, dẫm đạp lên vạn vật mà vẫn tưởng mình bay bằng trí tuệ. Cứ mỗi “đột phá” về kỹ thuật: từ kem đánh răng đến điện thoại thông minh, đều che giấu lượng năng lượng khổng lồ nó đã ngốn ngấu khỏi mắt công chúng.

Chúng ta nói về “tự do cá nhân”, “chất lượng sống”, “thành công”, nhưng có lẽ điều đó chỉ đúng khi xung quanh ta là hàng triệu kWh năng lượng rẻ, sẵn và vô hình. Khi năng lượng đắt lên, hoặc chí ít là bị giới hạn, Jancovici đặt câu hỏi đơn giản: liệu những giá trị ấy còn tồn tại? Mọi thứ là “bền vững” hay “ảo ảnh”.

Đặt vấn đề là thế, nhưng điều khiến Thế giới không hồi kết càng trở nên ám ảnh chính là: cuốn sách không đưa ra giải pháp dễ dãi. Không hô hào “chuyển đổi số” hay “xanh hóa công nghệ” như những hứa hẹn thường thấy trên truyền thông đại chúng, nó lạnh lùng cảnh báo: năng lượng tái tạo không thể thay thế hoàn toàn vai trò của nhiên liệu hóa thạch – trừ khi chúng ta chấp nhận thay đổi cách sống.

Nói cách khác, câu hỏi không phải là “chúng ta sẽ có nguồn năng lượng mới nào?”, mà là: chúng ta có dám sống khác đi không?

• Dám chậm lại – khi tốc độ từng được ca ngợi như một thước đo văn minh.
• Dám giảm tiêu thụ – trong một xã hội tôn thờ tăng trưởng.
• Dám hủy bỏ tiện nghi không thiết yếu – để giữ lại khí hậu, rừng, đại dương, và cuối cùng là sự sống.
• Dám tổ chức thành những mạng lưới hành động – để ngăn chặn những biến đổi giao thoa không ngừng giữa các ngành.

Thế giới không hồi kết đặt bạn – người đọc – vào chính giữa một bài toán năng lượng. Không chỉ là toán học công suất, mà là đạo đức tiêu dùng và triết lý tổ chức. Từng câu thoại giữa Jancovici và Blain như một lời thì thầm: "Bạn đang sống bằng bao nhiêu mã lực? Và loài người có biết mình phải trả giá bằng điều gì không?"

Thế giới không hồi kết không chỉ đặc biệt ở nội dung, mà còn ở cách trình bày. Cuốn sách là minh chứng cho sức mạnh của tri thức liên ngành: nơi kỹ thuật năng lượng gặp gỡ tư duy xã hội học, nơi biểu đồ gặp gỡ hình họa, nơi những con số khô khan được kể lại bằng hình ảnh sinh động.

Jancovici có khả năng biến dữ liệu thành câu chuyện. Những biểu đồ CO2 không còn là đồ thị, mà là cảnh báo. Những số liệu phát thải không còn là thống kê – mà là những lời thoại thầm thì giữa hai nhân vật đang cố hiểu lấy thế giới. Christophe Blain, bằng nét vẽ biếm họa linh hoạt, minh họa lại những khái niệm phức tạp thành các cảnh tượng trào lộng: những kẻ khai thác vô tri thành ông chủ quyền lực, tháp năng lượng tan chảy như kem,… Một cuốn sách khoa học hiếm hoi khiến người đọc bật cười mà không quên rùng mình.

ĐỌC THÊM

Legacy 50: Hạ Chí Nhân, con gái nhà cách mạng Hoàng Quốc Việt nói về hòa hợp dân tộc

5 quyển sách về các vấn đề toàn cầu được Bill Gates yêu thích

Dịch giả Bùi Xuân Linh: “Lấy người đọc làm trung tâm, sẽ hình dung ra những gì người đọc mong đợi”