Legacy 50: Hồi ức từ trái tim của họa sĩ Hà Huy Chương qua những bức tranh cổ động

Hành trình đến với tranh cổ động của họa sĩ Hà Huy Chương cũng nhuốm màu duyên nghiệp. Khi còn là cậu học trò ở quê, ông đã được người chú trong làng dẫn đi vẽ tranh tuyên truyền trên những bức tường làng. Từ những ngày tháng ngây thơ ấy, tranh cổ động ngấm vào máu thịt chú như một ước hẹn thầm lặng. Trở thành người lính trong những ngày cuộc chiến 12 ngày đêm Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không (12-1972), họa sĩ đã cầm bút ghi lại những hình ảnh chiến đấu, chiến thắng của quân và dân ta trên chiến trường miền Nam phục vụ đơn vị quân đội,  nhất là  những ngày cuộc chiến đấu của quân và dân ta ở giai đoạn cuộc tổng tấn công và nổi dậy mùa xuân năm 1975, tiến tới chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng . Sau khi ra quân, ông vào đại học chuyên ngành lịch sử, đồng thời đi học mỹ thuật câu lạc bộ tại Hà Nội, sáng tác tranh cổ động triển lãm toàn quốc từ năm 1978, chính thức đặt những viên gạch đầu tiên cho hành trình sáng tác bền bỉ của mình.

Gần 50 năm gắn bó với tranh cổ động, họa sĩ Hà Huy Chương đã góp mặt trong hầu hết các cột mốc lịch sử quan trọng của đất nước. Khoảng 30 tác phẩm của ông được Bộ Văn hóa xuất bản với số lượng hàng chục ngàn bản; 5 giải Nhất, gần 30 giải Nhì tranh cổ động toàn quốc, cùng hàng loạt giải thưởng từ Bắc chí Nam. “Tôi vẽ nhiều thể loại, nhưng tự xác định mình thành công nhất ở tranh cổ động,” ông chia sẻ.

Đọc thêm: Legacy 50: Hồi ký “Từ sông Bến Hải đến dinh Độc Lập” qua chia sẻ của con trai Thiếu tướng Hoàng Đan

Nhưng hơn cả những con số, chính tinh thần của thời đại mới là điều mà mỗi nét cọ của họa Hà Huy Chương lưu giữ. Ông khẳng định: “Tranh cổ động thời chiến là ngọn lửa tiếp thêm sức mạnh tinh thần cho cả dân tộc. Còn thời bình, nó trở thành người bạn đồng hành với những sự kiện văn hóa, chính trị lớn như Đại hội Đảng, ngày Quốc khánh, bầu cử Quốc hội... Tranh cổ động luôn đi trước, tuyên truyền và đồng hành với những sự kiện lớn của đất nước”.

Theo họa sĩ, tranh cổ động Việt Nam luôn phản ánh các sự kiện theo cách dung dị và dễ hiểu nhất với người Việt. Khác với đường nét, khuôn mặt và hình thể căng cứng trong tranh cổ động của các nước khác, tranh Việt Nam thiên về sự mộc mạc, nhẹ nhàng mà êm thấm. Như trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước, bên cạnh những bức tranh thể hiện sự truyền cảm mạnh mẽ, bức tranh “Giữ lấy quê hương, giữ lấy tuổi trẻ” của họa sĩ Đường Ngọc Cảnh đã khắc họa hình ảnh một cô gái Nam Bộ khoác súng, phía sau là lũy tre Việt Nam. Cuộc chiến đấu khi ấy vô cùng ác liệt, nhưng hình ảnh người phụ nữ vẫn toát lên vẻ hiền dịu. Bởi lẽ, “đó là đặc trưng của người Việt mình, của nước Việt mình, nó nhẹ nhàng như thế thôi, nhưng đó là sức mạnh mềm, bền bỉ, chiến thắng cả những thế lực tưởng như áp đảo”.

Chính vì vậy, yếu tố khái quát, tính cô đọng và sự truyền đạt nhanh chóng trong cách thể hiện luôn là yêu cầu chủ đạo của tranh cổ động. Trên những cung đường đông đúc, người ta chỉ có vài giây để ngắm nhìn, cảm nhận và hiểu được tinh thần mà bức tranh muốn truyền tải. Trong những đường nét giản dị nhưng sắc sảo ấy, tinh thần dân tộc âm thầm len lỏi vào tâm trí người xem.

Xem thêm: Những nữ lãnh đạo dệt nên hành trình bền vững tại “giới siêu giàu ẩn mình” Aman Resorts (Kỳ 2)

Xuôi dòng ký ức, họa sĩ Hà Huy Chương nhớ lại những ngày rất sôi động, háo hức đầu tiên của mình với dòng tranh này. Đầu năm 1975, ông bắt đầu sáng tác những bức tranh về chiến thắng của quân và dân ta, từ giải phóng Huế, Đà Nẵng đến Sài Gòn ngay trên những bức tường giữa tiếng hò reo rộn ràng nơi đơn vị. Tiếc thay, “phần lớn những bức tranh ấy chỉ còn tồn tại trong ký ức, vì những ngày đó không có ảnh chụp. Giá mà có được những bức ảnh giữ lại được thì quý biết bao”, ông bùi ngùi.

Gắn bó hơn nửa thế kỷ với tranh cổ động, khi được hỏi về lý do, họa sĩ nhẹ nhàng đáp: “Giống như ai đó yêu một bài hát, nghe mãi rồi vẫn muốn tìm thêm những bài hay hơn. Đời sống tinh thần mà, không bao giờ là đủ. Việc sáng tác cũng vậy, mình đã từng thành công thì tự nhiên sẽ muốn vẽ thêm, vẽ đến khi nào không thể vẽ được nữa thì thôi. Trong các sự kiện lớn, Trung ương hay địa phương vẫn cần mình thì mình cứ vẽ. Tôi thấy đó cũng là một thành công và cũng là một niềm vui khi được đóng góp cho xã hội”.

Dẫu ngày nay, với một bộ phận, một số tranh cổ động bị xem là “quê mùa” hay “cũ kỹ” so với những tấm poster hiện đại, họa sĩ Hà Huy Chương cho rằng: “Có thể nhận xét ấy cũng có phần đúng, vì mọi thứ đều phát triển theo thời đại, nhưng đôi khi có những cái cũ mà mình không thể “hiện đại hóa” được. Hơn nữa, trình độ người vẽ, nơi sử dụng khác nhau. Cơ bản là mình phải trở về với giá trị chân chất của nó. Ví dụ như bức tranh tôi vừa vẽ, tôi muốn tái hiện cảm xúc, ký ức của thời kỳ mình đã trải qua, nên cách thể hiện sẽ khác”.

Bởi lẽ, “vẽ về những sự kiện, thì tự nhiên theo năm tháng, những bức tranh ấy lại hóa thành tư liệu lịch sử. Như những bức ảnh chụp không bằng máy, mỗi bức tranh đều lưu giữ một thời điểm, một nhịp đập của đất nước, của dân tộc – bằng sắc màu, bằng đường nét, bằng tất cả những gì tinh khiết nhất của sự cảm nhận”.

Năm mươi năm sau ngày đất nước thống nhất, người nghệ sĩ từng cầm súng, rồi cầm cọ, vẫn bền bỉ trên hành trình "chiến đấu" trên mặt trận văn hóa tuyên truyền. Và có lẽ, trong mỗi bức tranh cổ động mà chúng ta đi ngang qua, vẫn còn đâu đó nhịp đập lặng lẽ mà mãnh liệt của những trái tim như họa sĩ Hà Huy Chương – những con người đã sống, đã chiến đấu, và đang tiếp tục gìn giữ hồn cốt Việt Nam bằng thứ ngôn ngữ dung dị nhất.

ĐỌC THÊM

Legacy 50: 4 thương hiệu Việt và câu chuyện vươn tầm quốc tế từ sau “khói lửa”

Legacy 50: Những dòng họ vàng son và hậu duệ tiếp nối trong dòng chảy di sản Việt Nam

Legacy 50: Di sản 30/4 qua hồi ký của nhà ngoại giao Nguyễn Thị Bình