2025 và mốc chuyển mình của xuất bản Việt Nam?

Xu hướng tự xuất bản, đồng xuất bản 

Năm 2025 tiếp nối năm 2024 khi chứng kiến nhiều cá nhân và tổ chức tự xuất bản sách thông qua các hình thức dịch vụ hoặc đồng xuất bản (hợp tác với các nhà xuất bản, công ty sách theo một cơ chế phân chia chi phí, lợi ích nào đó), chứ không ủy quyền cho các nhà xuất bản, công ty sách như trước. Hiện tượng này do ba yếu tố: 

• Thông tin công khai và phổ biến về cách thức xuất bản ngày càng dễ tiếp cận trên internet; 
• Các công nghệ sẵn có cho việc biên soạn, thiết kế (các ứng dụng AI);
• Các mạng xã hội giúp phân phối sách trực tiếp tới độc giả như Facebook, Tiktok. 

Tuy nhiên, giống như tại Mỹ, hiện tượng này có thể làm sản sinh ra những cuốn sách chất lượng thấp khi tác giả sách không có năng lực viết sách hoặc lệ thuộc vào AI. Việc làm ra một cuốn sách và việc viết nên một tác phẩm thực sự là hai điều khác biệt, đó vẫn là một khoảng trống chưa thể được lấp đầy. 

Ngoài việc hình thành một nguồn doanh thu và tăng thêm số bản in cho ngành xuất bản thì hiện tượng này cũng mang lại tín hiệu tích cực: số lượng tác giả Việt có chiều hướng tăng lên. Đây có thể là điểm khởi đầu cho một dòng chảy nội dung mạnh mẽ trong thời gian tới. 

Sự bùng phát gắn với những dịp kỉ niệm lớn

Bộ phim Mưa đỏ là hiện tượng phòng vé nổi bật nhất của điện ảnh Việt Nam trong năm 2025 với trên 700 tỷ đồng doanh thu. Cuốn sách cùng tên cũng là hiện tượng best-seller nổi bật nhất của ngành xuất bản Việt Nam trong năm qua với hàng chục nghìn bản in. Không chỉ cuốn sách Mưa đỏ, hàng loạt các cuốn sách thuộc thể loại văn học, lịch sử về đề tài chiến tranh gắn với cuộc kháng chiến trường kì của dân tộc Việt trong thế kỉ 20 cũng đạt số lượng bản in lớn. Bùng nổ và chóng vánh, sức nóng của bầu không khí A50 rồi A80 đốt cháy các nhà sách cả offline và online với các cuốn sách tưởng chừng đã cũ: Gia đình, bạn bè và đất nước (hồi kí của nguyên Phó chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình), Điệp viên hoàn hảo (về nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn) hay Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh)… 

Sự bùng nổ phát hành của các cuốn sách gợi lại quá khứ hào hùng và bi tráng của dân tộc là điều hoàn toàn có thể dự đoán được, như đã từng diễn ra vào những dịp kỉ niệm lớn tương tự trước đây. Nó vừa là điểm nhấn vừa tạo ra sự hưng phấn cho một thị trường xuất bản có phần ảm đạm do sức mua giảm sút, không thể kéo lại kể cả bằng những biện pháp kích thích tiêu dùng của nhà nước lẫn các đơn vị xuất bản vào mùa cao điểm kinh doanh. Thêm vào đó, nhiều thể loại sách đã trở nên bão hòa, không còn thu hút độc giả như những năm trước. Một số dòng sách mới nổi về khoa học công nghệ, tâm lí hay thậm chí bất bình thường đối với truyền thống tư duy Việt Nam như sách triết học (nhưng có thể hiểu được trong bối cảnh thế giới nhiều biến động, con người trở nên đặc biệt có nhu cầu chiêm nghiệm) sẽ cần thêm thời gian để khẳng định chỗ đứng và thị phần.

Một thị trường đứng trước đổi mới

Năm 2026 với ngành xuất bản Việt Nam có thể là năm của những biến chuyển lớn. Thứ nhất, về chính sách, theo Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tháng 11/2025, xuất bản là một trong mười lĩnh vực của ngành công nghiệp văn hóa (1. Điện ảnh; 2. Mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm; 3. Nghệ thuật biểu diễn; 4. Phần mềm và các trò chơi giải trí; 5. Quảng cáo; 6. Thủ công mỹ nghệ; 7. Du lịch văn hóa; 8. Thiết kế sáng tạo; 9. Truyền hình và phát thanh; 10. Xuất bản). Nếu khai thác hiệu quả thế mạnh của mình như một ngành công nghiệp nội dung, xuất bản có thể đóng vai trò là dữ liệu và kịch bản đầu vào cho những sáng tạo của phần lớn các ngành công nghiệp văn hóa khác. 

Hơn thế, có một khe cửa hẹp để Việt Nam xuất khẩu nội dung ra thế giới với qui mô lớn hơn trước khi vị thế đất nước đang thu hút sự chú ý nhất định trên trường quốc tế, và hai rào cản đáng ngại nhất trước đây là ngôn ngữ và logistics thì giờ đây đã được giải quyết hiệu quả bằng AI và các sàn thương mại điện tử. Nói là khe cửa hẹp vì điều này thực sự phụ thuộc vào sự hậu thuẫn và bảo trợ của nhà nước, khi xuất bản thuộc lĩnh vực tư tưởng do Đảng, nhà nước quản lí và năng lực còn hạn chế của đa phần các doanh nghiệp trong ngành. Tuy nhiên, ra với thế giới cũng là con đường đã từng đi qua của nhiều nền xuất bản phát triển ở khu vực Đông Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, khi vừa mang về ngoại tệ vừa tạo ra sức mạnh mềm về văn hóa.

Những tác động lớn khác của chính sách cũng phải kể tới: từ nhiều bộ sách giáo khoa đến một bộ sách khoa, biết rằng sách giáo khoa chiếm tỉ trọng lớn trong cơ cấu chi phí và doanh thu của ngành; cuộc cải cách hành chính trong năm 2025 sẽ kéo theo sự điều chỉnh, thay đổi thông tin sách vở trong nhiều năm sắp tới.

Thứ hai, hoạt động xuất bản Việt Nam đang được định nghĩa lại. Sự tăng trưởng bứt phá của e-book, audio-book kể từ thời COVID (2020) trở lại đây không chỉ cho thấy những sản phẩm nội dung số đang dần phá vỡ thế thượng tôn của sách giấy mà còn báo hiệu cho việc mở rộng phạm vi của ngành xuất bản: về thể loại sản phẩm và về phương thức kinh doanh. Xuất bản số mở ra những địa hạt mới mà sách giấy và những nhà sách truyền thống trong suốt gần 6 thế kỉ thống trị vừa qua không thể hình dung: nội dung trên website, các nền tảng mạng xã hội, các video game và tương lai gần là nội dung trên các ứng dụng AI, tất cả chúng đều có thể kinh doanh được. 

Những địa hạt mới của xuất bản đầy cơ hội nhưng cũng nhiều thách thức. Chúng đòi hỏi không gian pháp lí rộng mở hơn – một chiếc áo mới cho một cơ thể đã trưởng thành hơn trước, trong một kì vọng vươn mình cùng đất nước. Luật Xuất bản đang được sửa đổi, bổ sung liệu có hứa hẹn tạo ra những phát triển tương tự như trước đây khi Luật này được sửa đổi vào năm 2012?

Chúng đòi hỏi công nghệ – năng lực ứng dụng AI trong nhiều thao tác nghiệp vụ, theo đó là tư duy và cách làm việc tương ứng, sẽ giúp tăng hiệu suất lao động, giảm chi phí và gia tăng lợi nhuận. Nhưng đồng thời, việc kiểm soát AI trước những rủi ro mà nó có thể mang lại (ví dụ: ảo tưởng, ngụy tạo thông tin) hoặc vấn đề bản quyền của tác phẩm do AI biên soạn, đều là những thách thức mang tính thời đại, đặt ra với ngành xuất bản thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng.

Cuối cùng, và có lẽ là điều quan trọng nhất, khi xu thế chung của nhân loại là sử dụng AI như một thành tựu sau cùng để gia tăng đến tột cùng hiệu suất và của cải của xã hội, thì xuất bản với vai trò là ngành sáng tạo và cung cấp thông tin cho con người, có lẽ nó sẽ tự sản sinh ra một cơ chế cân bằng, đó là sách vở về những gì “con người” nhất: cảm xúc, tâm tư, suy niệm hay bất cứ trải nghiệm thực tế nào của con người sẽ là những sản phẩm được ưa chuộng không chỉ trong năm sau mà còn trong những năm tới.

ĐỌC NGAY

Cover Story: Mỹ Tâm và giấc mơ di sản ‘Chuẩn quốc tế - Thuần Việt Nam’

Người đàn ông châu Á đầu tiên nắm quyền tại LVMH: Charles Leung và nghệ thuật lãnh đạo tại Chaumet

Đạo diễn Concert “Tổ Quốc Trong Tim”: “Khán giả yêu nước luôn là linh hồn của mọi đại nhạc hội”