Giáo sư Jonathan Wolff: “Sức mạnh của triết học chính trị nằm ở khả năng định hình cách ta suy nghĩ về xã hội”

Đây là một giai đoạn lịch sử đầy năng động. Người trẻ đang tìm kiếm những tự do mà thế hệ trước chưa có. Triết học chính trị có thể giúp họ suy nghĩ về cách cân bằng giữa tự do và trách nhiệm. Tôi cho rằng đó sẽ là câu hỏi trung tâm của thế hệ kế tiếp.

Tự do luôn đi kèm trách nhiệm. Khi tốt nghiệp, bạn có tự do chọn con đường của mình, nhưng cũng có trách nhiệm – đôi khi với cha mẹ còn nhiều hơn cả với con cái, vì nhiều người có thể sẽ không có con. Điều này đã xuất hiện ở châu Âu, và giờ cũng có ở châu Á, như Hàn Quốc. Tỷ lệ sinh thấp, dân số già đi, và Việt Nam cũng đang chứng kiến xu hướng này.

Một nghịch lý thú vị: xã hội ngày càng giàu có, nhưng việc chăm lo cho gia đình lại trở nên khó khăn hơn. Triết học chính trị không giải quyết trực tiếp, nhưng giúp người trẻ đặt đúng câu hỏi về kiểu xã hội mà họ mong muốn.

Đọc thêm: Tác giả Ngô Kim Khôi vén màn bí mật về danh họa Nam Sơn và “cái nôi” Mỹ thuật Đông Dương

Nếu được nhắn gửi một điều tới độc giả Việt Nam – những người lần đầu tiếp cận cuốn sách này qua bản dịch – ông muốn nói gì? Không phải như một giáo sư, mà như một người bạn đồng hành trên hành trình tìm hiểu cách con người có thể chung sống một cách công bằng, giàu phẩm giá, và tử tế hơn?

Thông điệp của tôi là: đừng ngại đặt câu hỏi. Dĩ nhiên, hỏi quá nhiều đôi khi làm người khác khó chịu, nên cần có sự tinh tế. Nhưng đừng bao giờ ngừng suy nghĩ, ngừng hỏi, ngừng thử nghiệm giải pháp. Quyền lực quan trọng, truyền thống quan trọng, nhưng chúng không cho bạn tất cả câu trả lời. Bạn cũng cần tự mình suy nghĩ.

Một số độc giả thấy băn khoăn vì tôi không đưa ra câu trả lời. Họ đọc kỹ, mà vẫn không biết đâu là “đáp án”. Tôi muốn họ thoải mái hơn với điều đó. Đây là những câu hỏi khó, đã được đặt ra từ hàng nghìn năm nay, và cho đến nay vẫn chưa có lời giải cuối cùng. Nhưng điều đó không có nghĩa là bạn không thể tạo ra thay đổi.

Điều đó càng không có nghĩa bạn không thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ: ở khu phố, trong cộng đồng. Ngay cả khi chưa thể thay đổi cả đất nước hay thành phố, bạn vẫn có thể làm cho cuộc sống quanh mình tốt đẹp hơn. Vì thế tôi mong mọi người có thể vừa nghĩ lớn, vừa nghĩ nhỏ.

Đây là chuyến thăm Việt Nam đầu tiên của ông. Nếu được ngồi cà phê ở Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh với một triết gia chính trị trong lịch sử, ông sẽ chọn ai, và vì sao?

Hầu hết các triết gia tôi ngưỡng mộ, khi đọc tiểu sử của họ, tôi mừng là mình không phải dành thời gian với họ. Phần nhiều họ là những người kỳ lạ. Nhưng tôi nghĩ mình sẽ muốn ngồi cùng Khổng Tử. Ông ấy dường như thông thái bậc nhất trong các triết gia. Khi đọc Khổng Tử, tôi có cảm giác đang ở bên một người từng trải, suy nghĩ nhiều và có nhiều lời khuyên sâu sắc. Tôi chỉ không chắc ông có uống cà phê không.

Tôi từng viết về Khổng Tử và so sánh ông với Aristotle. Khổng Tử coi trọng truyền thống, gia đình, lễ nghi – những điều ít được nhắc đến trong triết học phương Tây. Và ở đó, chúng ta có nhiều điều để học.

Nếu hỏi trong các triết gia có trong sách của tôi, nhiều người sẽ chọn Karl Marx. Nhưng tôi nghĩ ông ấy có lẽ sẽ uống quá nhiều và nói không ngừng. Cá nhân tôi muốn gặp Friedrich Engels hơn, vì ông ấy có vẻ là một con người gần gũi. John Stuart Mill cũng là một lựa chọn thú vị: tầm nhìn rộng, và cách sống rất cởi mở.

Nếu được đưa ra một thí nghiệm tư duy cho độc giả Việt Nam, ông sẽ chọn điều gì?

Đây là một thí nghiệm tư duy tôi học được từ một người thầy. Ông ấy hỏi: Liệu tôi có tin những điều mình đang tin, nếu được nuôi dạy trong một gia đình khác, ở một đất nước khác không?

Chúng ta thường nghĩ niềm tin của mình xuất phát từ lý lẽ chắc chắn. Nhưng thực ra, rất nhiều điều đến từ môi trường trưởng thành. Nếu bạn sinh ra trong hoàn cảnh khác, có thể bạn sẽ tin những điều hoàn toàn khác. Điều đó không có nghĩa là niềm tin của bạn sai. Bạn có thể nghĩ: “May mắn thay, tôi được lớn lên trong hoàn cảnh đúng đắn”. Nhưng câu hỏi quan trọng là: tại sao tôi tin điều này? Tôi có thể thuyết phục người khác cùng tin không? Đó là một thí nghiệm tư duy hay, vì nó buộc ta phải nhìn lại chính giả định của mình.

GS. Jonathan Wolff là Viện sĩ Viện Hàn lâm Anh quốc, Giáo sư ngành Giá trị và Chính sách công tại trường Chính sách công Blavatnik, Đại học Oxford và Chủ tịch Viện Triết học Hoàng gia Anh. Ông cũng là tác giả của nhiều cuốn sách và bài báo về triết học chính trị và triết học đạo đức.

“Dịch cuốn sách này, tôi không thấy mình đơn độc. Tôi như đang ngồi trong một cuộc đối thoại kéo dài 2.500 năm, cùng Plato, Locke, Mill, Marx, Rawls… và cả với chính bạn – người chuẩn bị bước vào những trang sách này. Đây không phải cuốn sách để ‘hiểu nhanh triết học’, mà là một lời mời sống chậm lại, để suy nghĩ – một cách nghiêm túc và chân thành – về cách chúng ta cùng sống với nhau.” -- Dịch giả Nguyễn Hoàng Phúc

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 09/2025

ĐỌC NGAY

Women’s Day: Nghệ thuật “tĩnh trong nóng” của nữ đầu bếp có hơn hai thập kỷ giữ lửa cho “bếp nhà” Sheraton Saigon

Women’s Day: GS.TS Bùi Thị Minh Hồng cùng tầm nhìn đưa tri thức Việt trở thành ‘mã nguồn mở’

Women’s Day: Lê Ngọc Hà Thu và một thập kỷ tìm kiếm chủ quyền văn hóa thông qua mảnh đất thời trang bền vững