Women’s Day: Lê Ngọc Hà Thu và một thập kỷ tìm kiếm chủ quyền văn hóa thông qua mảnh đất thời trang bền vững

Từ nền tảng không thể lay chuyển đó, Hà Thu xây dựng thực hành của mình dựa trên ba trụ cột triết lý, một la bàn định hướng cho mọi quyết định: Chân - Thiện - Mỹ. Chân là sự thật, tính minh bạch và sự đối diện thẳng thắn. Thu không ngần ngại chỉ ra một sự thật nhức nhối: lịch sử của ngành thiết kế công nghiệp phương Tây được xây dựng dựa trên “di sản của sự bóc lột và thuộc địa”. Từ kim loại quý đến gỗ, các nguồn tài nguyên thô đều được đổ về từ châu Phi, Nam Mỹ, châu Á, tạo ra một sự mất cân bằng mà cô gọi là “một điều độc ác”. Với cô, “không bao giờ có thể nhân danh cái đẹp mà làm những việc bất chính và bất thiện”. Thiện là tâm hướng thiện, là ý thức về tác động của hành động. Đó là việc làm những điều tốt không chỉ cho bản thân, mà còn “cho người và cho chúng sinh”. Đây là trụ cột đạo đức, đảm bảo rằng mọi hoạt động sáng tạo hay kinh doanh đều phải mang lại giá trị tích cực cho cộng đồng và môi trường. Mỹ là cái đẹp. Trong hệ quy chiếu của nhà thiết kế Hà Thu, cái đẹp này không phải là thứ phù phiếm bề ngoài. Cô mượn tinh thần của nhà văn Nam Cao để khẳng định nghệ thuật “không nên và không phải là ánh trăng lừa dối”. Cái đẹp phải là “biểu hiện vui của tính thiện và tính chân”, là con đường để con người tìm đến sự thật, chứ không phải một lớp vỏ bọc hào nhoáng để ru ngủ hay che đậy.

Hệ giá trị này không chỉ nằm trên giấy. Nó được Hà Thu áp dụng một cách quyết liệt. “Khi một nghệ sĩ mà bất nhất trong hành nghệ thuật của mình… đặc biệt là khi gắn với các lợi ích kinh tế, thì người nghệ sĩ ấy đã đã phản bội chính cái tuyên ngôn mà anh ta đã đặt ra và tất cả những thực hành còn lại của người ấy chỉ là một lời dối trá,” cô nói.

Tuy nhiên, sự quyết liệt của Thu không đồng nghĩa với cực đoan. Cô hiểu sự phức tạp của việc chuyển đổi trong một thế giới thực. Cô đề cao sự minh bạch và nỗ lực chân thành hơn là sự hoàn hảo mang tính trình diễn. Trong một chuyến đi tới Copenhagen, cô đã có cơ hội trò chuyện thân mật với các lãnh đạo của một chuỗi bán lẻ khổng lồ toàn cầu. Cô đã lắng nghe và thấu hiểu những áp lực mà họ phải đối mặt từ nhiều phía, đồng thời trân trọng những nỗ lực âm thầm nhưng bền bỉ của họ trong việc thực hành các chính sách đa dạng, công bằng và hòa nhập (DEI) trong toàn bộ hệ thống. “Điều tôi luôn trân trọng là tính minh bạch, sự chân thực và việc trao đổi cởi mở giữa thương hiệu và công chúng”, cô chia sẻ.

Để hiểu được chiều sâu triết lý của Hà Thu hôm nay, chúng ta cần nhìn lại hành trình tôi luyện đầy tính kỷ luật và những bước ngoặt định mệnh của cô. Suốt những năm tháng đi học, Hà Thu luôn là một học sinh xuất sắc. Sự quyết tâm đó tiếp tục được thể hiện khi cô vào đội tuyển học sinh giỏi tiếng Anh của trường năm lớp 8, trở thành một “gà chọi” thực thụ. Vốn có nền tảng giao tiếp tốt nhờ được gia đình đầu tư cho học tiếng Anh từ nhỏ, nhưng Thu lại yếu về ngữ pháp thi cử so với các bạn. Không nản lòng, cô đã lao vào học một cách miệt mài. “Buổi trưa lúc các bạn ngủ thì tôi sẽ ngủ khoảng tầm 30 phút là tôi dậy học từ vựng,” cô nhớ lại. Nỗ lực đó đã mang về cho cô giải Nhì thành phố.

Thế nhưng, con đường không phải lúc nào cũng bằng phẳng. Những năm tháng cấp ba và chuyển cấp mang đến những áp lực nặng nề, khiến cô lần đầu trải qua các dấu hiệu của căng thẳng, trầm cảm, thậm chí là những suy nghĩ tiêu cực. Chính trong một khúc quanh không ngờ của cuộc đời, khi cô nghỉ học một năm để chăm sóc sức khỏe tinh thần, một cánh cửa mới đã bất ngờ mở ra.

Năm 2013-2014, trong khoảng thời gian tạm dừng đó, Hà Thu lang thang trong hiệu sách ngoại văn cũ Bookworm, và tìm được một quyển sách mang tên “Ecofashion”. “Đấy mới là cái lúc thực sự đầu tiên mà tôi tiếp xúc trực tiếp với các khái niệm về thời trang bền vững,” cô chia sẻ. Vào thời điểm mà khái niệm này còn vô cùng xa lạ ở Việt Nam, khi chỉ có một vài cái tên tiên phong như Thảo Vũ của Kilomet109, Hà Thu đã bắt đầu hành trình tự tìm hiểu và nghiên cứu của mình, sớm hơn hầu hết mọi người. Đó là còn chưa kể đến năm lớp 10, trước khi tạm nghỉ học một năm, Hà Thu là thành viên tích cực của câu lạc bộ thời trang (Alamode) và câu lạc bộ về môi trường (GHA) của trường Hà Nội - Amsterdam. Đây dường như là một lối rẽ định mệnh, một sự khởi đầu không định trước nhưng đã gieo những hạt mầm quan trọng nhất cho sự nghiệp và triết lý của cô sau này. Và nhờ đó, mặc dù sinh năm 1997, tính đến nay, Hà Thu đã có hơn một thập kỷ tiếp cận, nghiên cứu về thời trang bền vững. 

Sau ba năm vận hành Xavan như một studio thời trang bền vững, Hà Thu dần nhận ra giới hạn của mô hình này. Cô có thể làm ra những sản phẩm tốt và bán cho khách hàng, nhưng tác động của nó quá nhỏ bé. “Nếu mà tôi thực sự muốn thúc đẩy sự phát triển bền vững ở trong ngành thời trang thì có những phương pháp hay là có những đường hướng mang hiệu quả hơn, phổ rộng hơn rất nhiều,” cô nhận định.

Cuộc gặp gỡ với Quỳnh, người bạn đồng môn khóa sau và sau này là đồng sáng lập của XAVAN Inc., đã mở ra một chương mới. Hai nhà thiết kế nữ đồng điệu về tư tưởng đã quyết định thực hiện một cú “nhảy vọt” táo bạo: chuyển đổi XAVAN từ một thương hiệu thời trang thành một đơn vị tư vấn, nghiên cứu và phát triển văn hóa.

Đọc thêm: Women's Day: Huỳnh Thị Xuân Liên và hành trình tái định nghĩa vị thế của người phụ nữ dẫn dắt

Một trong những dự án tâm đắc nhất của Thu dưới mô hình mới là chuỗi hoạt động giáo dục cho trẻ em. Năm 2023, cô đứng ra tổ chức triển lãm tiêu bản động vật “Kỳ Muông Dị Thú” tại Hà Nội. Mục đích của cô rất rõ ràng: “Để cho trẻ con ở thành phố và người lớn thành phố thực sự được tiếp cận góc độ rất rất gần với các sinh vật trong tự nhiên. Và khi mà họ thấy sự kỳ thú thì họ sẽ tự nảy ra một tình yêu và mong muốn bảo vệ chúng”. Dự án tiếp nối thành công với “Kỳ Trùng Dị Thảo” vào năm 2024, thông qua các workshop về côn trùng cho các bé mầm non, workshop làm trang sức từ xương (từ các tiêu bản có nguồn gốc minh bạch và đạo đức) và làm hộp tiêu bản bướm. Đây là minh chứng cho lối tư duy hệ thống: thay vì chỉ kêu gọi, hãy tạo ra trải nghiệm để tình yêu và ý thức được nảy mầm một cách tự nhiên.

Tất nhiên, không phải dự án nào cũng thành công trên chặng đường ấy. Trong cuộc trò chuyện với Tatler, Hà Thu thẳng thắn chia sẻ về thất bại khi nộp hồ sơ xin một quỹ lớn cho dự án phim tài liệu về thời trang Việt Nam. Dự án đã tiêu tốn gần hai tháng làm việc của cả một đội ngũ bốn người chỉ để hoàn thiện hồ sơ, nhưng cuối cùng vẫn không nhận được tài trợ. Đó là một bài học đắt giá về sự bị động khi phụ thuộc vào các nguồn vốn bên ngoài, củng cố quyết tâm của cô trong việc xây dựng một mô hình tự chủ và bền vững hơn cho XAVAN.

Tầm nhìn của Lê Ngọc Hà Thu cho XAVAN không dừng lại ở những dự án đơn lẻ. Cô đang hướng tới một mục tiêu lớn hơn: xây dựng “chủ quyền văn hóa” cho Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa. Kế hoạch 5 năm tới của XAVAN bao gồm việc hoàn thiện và mở rộng mô hình “Bản đồ văn hóa” ra các tỉnh thành khác; trở thành cầu nối quan trọng giữa khối học thuật và khối kinh doanh để thực hiện các dự án văn hóa có thể nhân rộng và bền vững.

Động lực sâu xa cho tầm nhìn này lại đến từ một kết nối cá nhân đầy bất ngờ cùng sự kết nối thôi thúc cô hành động bảo vệ di sản văn hóa. Cô dị ứng với những nhà nghiên cứu chỉ ngồi trên bàn giấy và chỉ trích phê bình mà không quyết liệt hành động. Đó chính là động lực để cô và XAVAN làm những việc “chưa ai làm hoặc không ai muốn làm”, để tạo ra một con đường cho những người khác có thể cùng tham gia lưu trữ, bảo vệ và khai thác các di sản một cách hợp lý.

Hà Thu nhận thức rõ nguy cơ về "chủ nghĩa thuộc địa kiểu mới" thông qua vốn đầu tư. “Họ không thuộc địa hóa bằng súng đạn mà bằng tiền và sự phụ thuộc vào tiền”. Giải pháp của cô là xây dựng nội lực, tạo ra những nền tảng, những mã nguồn mở về dữ liệu văn hóa để các cộng đồng có thể tự mình duy trì, bảo vệ và phát triển câu chuyện của riêng mình.

Hành trình của Lê Ngọc Hà Thu, từ cô bé lớp 6 miễn nhiễm với những trò bắt nạt đến một người phụ nữ đang nỗ lực kiến tạo di sản văn hóa, là một minh chứng mạnh mẽ. Nó cho thấy di sản không phải là thứ để thờ cúng trong viện bảo tàng, mà là nền móng sống động để xây dựng hiện tại và một tương lai tự chủ. 

Lê Ngọc Hà Thu là nhà thiết kế thời trang bền vững. Tốt nghiệp trường London College for Design & Fashion tại Hà Nội, Hà Thu đã giành giải nhất Redress Design Award 2020 - cuộc thi thiết kế thời trang bền vững lớn nhất thế giới. Cô cũng từng hợp tác với thương hiệu Timberland ra mắt chiếc áo khoác sử dụng chất liệu polyester tái chế cho BST Lunar New Year 2022. 

Triết lý thiết kế của cô được thể hiện rõ nét qua việc áp dụng các kỹ thuật không rác thải (zero-waste) và tái chế (upcycling). Nguồn cảm hứng cho các sáng tạo của Hà Thu đến từ vẻ đẹp mộc mạc của những bộ trang phục lao động truyền thống Việt Nam. Cô đồng thời là đồng sáng lập của XAVAN Inc, đơn vị phát triển và tư vấn trong lĩnh vực văn hoá tập trung vào các chất liệu và hệ thống văn hoá bản địa của Việt Nam.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 09/2025

ĐỌC NGAY

7 stylist quyền lực đứng sau những bộ cánh lộng lẫy nhất Hollywood

100 năm di sản Fendi: Đường chỉ bền bỉ của gia tộc sở hữu những bóng hồng kiệt xuất

Giới tính, phụ nữ và bình quyền