PISA 2025: Việc học thay đổi nhanh hơn trường học

Trong ba lĩnh vực truyền thống của PISA, đọc hiểu cho thấy sự suy giảm rõ nhất.

Nếu chỉ xét 74 hệ thống có dữ liệu đủ khả năng so sánh từ năm 2018 đến 2025, thành tích đọc giảm đáng kể tại 56 hệ thống, tương đương khoảng ba phần tư. Chỉ năm hệ thống cải thiện trong giai đoạn này, và cả năm vẫn có kết quả dưới mức trung bình OECD.

Trong phần mở đầu báo cáo, tổ chức này đặc biệt nhắc đến sự suy giảm ở những kỹ năng cần thiết để xử lý thông tin trong môi trường hiện nay: đánh giá thông tin, kết nối nhiều nguồn và suy nghĩ phê phán về những gì được đọc. OECD coi đọc là nền tảng cho việc học ở các môn khác và cho khả năng tìm kiếm, diễn giải, đánh giá, suy ngẫm về thông tin trong một thế giới ngày càng số hóa.

Từ 2018 đến 2025, tỷ lệ học sinh được OECD xếp vào nhóm người đọc chính xác và trôi chảy giảm khoảng 7 điểm phần trăm. Trong cùng thời gian, tỷ lệ “hasty readers” - những học sinh hoàn thành nhiệm vụ rất nhanh nhưng mắc nhiều lỗi - tăng từ 6,6% lên 11,4%, tức gần gấp đôi. Phần lớn mức tăng diễn ra trong giai đoạn 2022-2025.

Ngay cả trong lời tựa, khi đề cập đến việc đọc để giải trí giảm, đọc trên môi trường số tăng và thói quen lướt nhanh qua các luồng thông tin, OECD coi đây là những khả năng cần tiếp tục xem xét, thay vì quan hệ nhân quả đã được chứng minh.

Xu hướng đi xuống cũng không diễn ra ở mọi nơi.

Trong khoa học - lĩnh vực trọng tâm của PISA 2025 - Costa Rica, Slovakia, Türkiye và Anh cải thiện kết quả trong nhóm OECD. Một số nền kinh tế ngoài OECD, trong đó có Philippines, Thái Lan, UAE, Saudi Arabia và Uzbekistan, cũng tăng điểm. Türkiye, UAE, Montenegro, Qatar và Slovakia vừa giảm tỷ lệ học sinh thành tích thấp vừa tăng tỷ lệ học sinh đạt thành tích cao.

Nhiều hệ thống châu Á tiếp tục nằm trong nhóm dẫn đầu. Trung Quốc, Singapore, Nhật Bản, Hàn Quốc, Macao và Đài Bắc Trung Hoa cùng Estonia và Anh thuộc nhóm có kết quả cao ở cả khoa học, toán và đọc.

Đọc thêm: [Futures in Education] Sáng tạo & hủy diệt

Bên cạnh những gì học sinh biết và làm được, PISA 2025 dành nhiều dung lượng hơn cho cách các em học.

69% học sinh OECD nói rằng họ thích học điều mới; 73% cho biết tò mò về nhiều thứ và 74% muốn biết mọi thứ hoạt động như thế nào. Tuy nhiên, khi so với PISA 2022, nhiều chỉ báo về sự tò mò đã đi xuống.

Sự thay đổi rõ nhất xuất hiện ở câu hỏi liệu học điều mới có gây nhàm chán hay không. Tỷ lệ học sinh bác bỏ nhận định này giảm tại 60 hệ thống; tại 30 nơi, mức giảm vượt 10 điểm phần trăm. Không hệ thống nào cho thấy xu hướng ngược lại. OECD cũng ghi nhận một số dấu hiệu cho thấy tính kiên trì suy yếu song song với sự tò mò ở nhiều nơi, dù nhấn mạnh rằng dữ liệu không chứng minh quan hệ nhân quả giữa hai yếu tố.

Một lớp dữ liệu khác liên quan tới thiết bị số.

OECD nhận thấy việc sử dụng thiết bị số ở mức vừa phải cho hoạt động học tập tại trường thường đi cùng kết quả khoa học tốt hơn. Tuy nhiên, quan hệ đảo chiều khi thiết bị được sử dụng nhiều cho mục đích giải trí trong giờ học. Hơn một phần tư học sinh OECD cho biết bạn cùng lớp bị thiết bị số làm phân tâm trong phần lớn hoặc toàn bộ tiết khoa học.

Mức độ này cũng khác nhau đáng kể giữa các hệ thống. Tại B-S-J-Z Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, tỷ lệ học sinh báo cáo sự phân tâm như vậy dưới 10%. Các trường có quy định rõ ràng về điện thoại cũng ghi nhận mức phân tâm thấp hơn; trên toàn OECD, học sinh ở những trường cấm điện thoại trong khuôn viên ít có khả năng báo cáo tình trạng phân tâm hơn khoảng 13%.

Không có sự đối lập đơn giản giữa “công nghệ” và “học tập” trong các dữ liệu này. Chính OECD phân biệt khá rõ giữa việc sử dụng công cụ số có mục đích cho học tập và việc công nghệ làm gián đoạn quá trình học.

AI làm bức tranh ấy phức tạp hơn. Trung bình 46% học sinh OECD cho biết sử dụng chatbot AI ít nhất mỗi tuần để giúp mình học. PISA 2025 hỏi cụ thể về những công việc như nghiên cứu ban đầu về một chủ đề, tóm tắt văn bản phải đọc và soạn nháp bài viết.

Dữ liệu cho thấy quan hệ giữa AI và thành tích không đi theo một hướng duy nhất. Những học sinh sử dụng AI cho một số nhiệm vụ cụ thể như tóm tắt, soạn nháp hay nghiên cứu có điểm khoa học thấp hơn những em nói mình không dùng AI cho các nhiệm vụ đó. Nhưng với việc sử dụng AI ở mức vừa phải cho mục đích chung “giúp tôi học”, thành tích lại tương đương hoặc cao hơn đôi chút so với nhóm sử dụng rất ít hoặc rất nhiều. OECD gọi mối quan hệ này là phức tạp và tránh kết luận rằng AI tự nó cải thiện hay làm giảm kết quả học tập.

Một yếu tố nữa xuất hiện trong dữ liệu: cách học sinh được hướng dẫn sử dụng AI.

Trong số những học sinh thường xuyên dùng AI, những em cho biết đã được dạy cách đánh giá chất lượng thông tin do AI tạo ra có xu hướng đạt kết quả tốt hơn những em không nhận được sự hướng dẫn như vậy. OECD đồng thời lưu ý rằng cơ hội phát triển năng lực liên quan tới AI phân bố không đồng đều và có xu hướng thuận lợi hơn với học sinh có điều kiện kinh tế-xã hội tốt.

Việt Nam là một ví dụ đáng chú ý trong bức tranh này, nhưng không phải ngoại lệ tách biệt khỏi xu hướng toàn cầu. 69% học sinh Việt Nam cho biết dùng chatbot AI để hỗ trợ việc học ít nhất hàng tuần, so với 46% trung bình OECD. 47% dùng AI để tóm tắt văn bản phải đọc và 52% dùng để hỗ trợ soạn bài viết, trong khi mức trung bình OECD lần lượt là 30% và 29%.

Từ các số liệu này không thể suy ra AI đang thay thế việc đọc hay viết của học sinh, càng không thể dùng chúng để giải thích sự suy giảm điểm đọc. Nhưng chúng cho thấy những thao tác vốn nằm ở trung tâm của hoạt động học – tìm kiếm thông tin, tóm tắt, soạn thảo – đã bắt đầu được chia sẻ với một công cụ mới trên quy mô lớn.

Một trong những kết quả đáng chú ý của PISA 2025 là tiền đầu tư vẫn quan trọng, nhưng không đủ để giải thích thành tích.

Luxembourg có mức đầu tư tích lũy khoảng 288.521 USD cho mỗi học sinh, cao nhất trong dữ liệu OECD, nhưng điểm khoa học thấp hơn Ireland, Pháp và Italy - những quốc gia chi chưa bằng một nửa con số này. OECD cho rằng chính sách và cách sử dụng nguồn lực dự báo kết quả tốt hơn việc chỉ nhìn vào số tiền chi cho mỗi học sinh.

Câu chuyện về bất bình đẳng cũng phức tạp hơn vẻ ngoài.

Khoảng cách thành tích giữa học sinh có điều kiện kinh tế-xã hội thuận lợi và bất lợi thu hẹp trong giai đoạn 2022-2025. Nhưng OECD cho biết sự thu hẹp này phần lớn đến từ việc nhóm thuận lợi đi xuống, thay vì nhóm bất lợi cải thiện.

Trong khoa học, điểm của học sinh bất lợi gần như ổn định, trong khi nhóm thuận lợi giảm trung bình 8 điểm. Trong đọc hiểu, nhóm bất lợi giảm 4 điểm còn nhóm thuận lợi giảm tới 20 điểm. Với toán, nhóm thuận lợi giảm 14 điểm, trong khi thay đổi của nhóm bất lợi không có ý nghĩa thống kê.

Điều kiện kinh tế-xã hội vẫn giải thích khoảng 12% biến thiên thành tích khoa học trong từng quốc gia OECD. 37% học sinh thuộc nhóm bất lợi nằm dưới Level 2 về khoa học, so với 12% ở nhóm thuận lợi.

Tuy nhiên, một số hệ thống vẫn kết hợp được thành tích cao với mức độ công bằng tương đối tốt. OECD nêu Trung Quốc, Canada, Estonia, Ireland, Nhật Bản, Hàn Quốc và Macao như những trường hợp vừa có kết quả khoa học cao hơn trung bình OECD, vừa có mức độ bao trùm lớn và tỷ lệ biến thiên thành tích do điều kiện kinh tế-xã hội giải thích dưới 10%.

Trong phần khuyến nghị, OECD không đưa ra một công thức công nghệ mới. Nhiều đề xuất quay trở lại những thành phần khá truyền thống của giáo dục.

Một trong số đó là ưu tiên chiều sâu hơn độ rộng: tập trung vào một số nội dung cốt lõi đủ lâu để học sinh thực sự làm chủ thay vì chạy nhanh qua một chương trình quá dài. Chương trình, việc dạy và cách đánh giá cần hỗ trợ cùng một mục tiêu. Lớp học cần giảm các hình thức phân tâm số có thể tránh được, chẳng hạn việc sử dụng điện thoại và thiết bị không phục vụ bài học.

Báo cáo cũng tiếp tục đặt giáo viên ở trung tâm. Công nghệ và AI có thể hỗ trợ phản hồi hoặc luyện tập cá nhân hóa, nhưng OECD cảnh báo việc sử dụng các công cụ này cần bổ sung cho quá trình học đòi hỏi nỗ lực thay vì thay thế nó.

Một kết quả khác từ PISA 2025 cũng cho thấy hai nhóm năng lực không thể tách rời. Trong đánh giá mới về học tập trong môi trường số, gần hai phần ba học sinh OECD đạt mức năng lực liên quan tới giải quyết vấn đề bằng công cụ tính toán. Nhưng chỉ khoảng một nửa vừa đạt mức đó vừa có năng lực nền tảng về khoa học, đọc và toán. OECD coi kết quả này là bằng chứng rằng học sinh cần cả kỹ năng sử dụng công cụ số lẫn nền tảng vững chắc trong những môn học cốt lõi.

ĐỌC NGAY

“Khởi nghiệp tinh gọn” cho startup Việt Nam 

AI: Đối đầu & hợp tác giữa hai siêu cường

CEO mới của Apple: Một kỹ sư thực thụ