AI: Đối đầu & hợp tác giữa hai siêu cường

Những lo ngại ấy xuất hiện trên nền một loạt biện pháp kiểm soát công nghệ đã được Washington triển khai từ nhiều năm trước. Từ năm 2022, Mỹ liên tục mở rộng hạn chế đối với chip tính toán tiên tiến, thiết bị sản xuất bán dẫn và một số công nghệ phục vụ siêu máy tính mà Trung Quốc có thể tiếp cận. Cục Công nghiệp và An ninh thuộc Bộ Thương mại Mỹ, cơ quan phụ trách nhiều quy định kiểm soát xuất khẩu này, giải thích chúng bằng mục tiêu bảo vệ an ninh quốc gia và hạn chế việc các công nghệ tiên tiến được sử dụng cho những năng lực quân sự hoặc chiến lược.

Trong khi đó, chính sách chính thức của Washington hiện chủ yếu hướng tới mở rộng năng lực AI. Kế hoạch Hành động về Trí tuệ nhân tạo của Mỹ, được Nhà Trắng công bố tháng 7/2025, đặt trọng tâm vào đổi mới, trung tâm dữ liệu, hạ tầng năng lượng, bán dẫn và vị trí dẫn đầu “cuộc đua” của Mỹ trong cuộc cạnh tranh công nghệ.

Bởi vậy, “Mỹ muốn giảm tốc AI” không phản ánh đầy đủ tình hình. Một phía trong ngành công nghệ muốn thận trọng hơn trước những rủi ro mới; chính quyền Mỹ đồng thời tiếp tục xem ưu thế AI là lợi ích kinh tế và chiến lược cần được duy trì. Tổng thống Donald Trump gần đây cũng nhấn mạnh rằng Mỹ không muốn đánh mất lợi thế AI trước Trung Quốc.

An toàn AI & Chip, năng lực tính toán và quyền tiếp cận

Phản ứng của Thời báo Hoàn cầu đặt an toàn AI vào cùng một khung với kiểm soát công nghệ. Theo lập luận của tờ báo Trung Quốc, việc yêu cầu Bắc Kinh tham gia một cơ chế giảm tốc trong khi Washington tiếp tục hạn chế khả năng Trung Quốc tiếp cận bán dẫn tiên tiến có thể khiến trật tự công nghệ hiện tại được giữ nguyên dưới bộ quy tắc mới.

Đối với những mô hình AI mạnh nhất hiện nay, chip và năng lực tính toán đã trở thành một dạng hạ tầng nền tảng. Huấn luyện những mô hình lớn đòi hỏi lượng bộ xử lý tiên tiến, điện năng, trung tâm dữ liệu và vốn đầu tư ngày càng cao. Khả năng tiếp cận các nguồn lực này ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng thí nghiệm một công ty có thể tiến hành, quy mô mô hình có thể huấn luyện và tốc độ đưa những hệ thống mới ra thị trường.

Vì vậy, giới hạn về bán dẫn có thể đồng thời trở thành một giới hạn về tốc độ phát triển AI.

Tuy vậy, từ đó không thể suy ra rằng những cảnh báo về an toàn AI chỉ là một lớp vỏ của cạnh tranh công nghệ. Bên cạnh cuộc đua Mỹ – Trung, giới nghiên cứu quốc tế cũng đang ghi nhận nhiều rủi ro thực sự xuất hiện khi các hệ thống AI ngày càng mạnh và tự chủ hơn. Nói cách khác, tranh luận về quyền lực công nghệ và những rủi ro của chính công nghệ này đang diễn ra đồng thời, chứ không loại trừ nhau.

Tháng 2/2026, Báo cáo Quốc tế về An toàn AI 2026, một đánh giá khoa học do nhà nghiên cứu Yoshua Bengio chủ trì, được công bố với nhóm cố vấn của báo cáo có các chuyên gia do hơn 30 quốc gia và nhiều tổ chức quốc tế đề cử, trong đó có Liên minh châu Âu, Liên Hợp Quốc và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế.

Báo cáo ghi nhận năng lực của AI đa dụng tiếp tục tăng nhanh, từ lập trình, toán học và suy luận đến khả năng hoàn thành những chuỗi nhiệm vụ ngày càng dài. Một số rủi ro đã có bằng chứng thực tế; những rủi ro khác còn bất định nhưng có thể gây hậu quả lớn nếu xuất hiện. Nhóm tác giả gọi đây là “thế lưỡng nan về bằng chứng”: hành động quá sớm có thể khiến các chính phủ cố định những biện pháp chưa hiệu quả, nhưng đợi đến khi mọi bằng chứng đều chắc chắn có thể khiến phản ứng đến quá muộn.

Trong bối cảnh đó, thay vì một thỏa thuận giảm tốc toàn diện, những bước đi đầu tiên giữa Mỹ và Trung Quốc đang diễn ra ở quy mô hẹp hơn.

Từ cuộc đua tới một cơ chế quản lý rủi ro

Ngày 20/9, trong cuộc gặp tại New York giữa Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Phó thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong, phía Mỹ đề xuất thiết lập cơ chế thông báo khi xảy ra những sự cố AI nghiêm trọng. Theo Reuters, Washington muốn đưa sáng kiến này vào chương trình nghị sự của cuộc gặp cấp cao tiếp theo giữa hai nước. Trung Quốc chưa công bố phản hồi cụ thể; kiểm soát xuất khẩu chip AI cao cấp cũng không nằm trong nội dung trao đổi lần này.

Đọc thêm: Một bài toán, hai đế chế và cuộc đua không ai dễ dừng

Đề xuất này nhỏ hơn rất nhiều so với một thỏa thuận để hai nước cùng giảm tốc. Nhưng nó cho thấy Mỹ và Trung Quốc đang thử tìm một vùng hợp tác hẹp hơn: thay vì thống nhất ngay về tốc độ phát triển AI, hai bên trước hết tìm cách xử lý những rủi ro có thể ảnh hưởng tới cả hai.

Vùng hợp tác hẹp này đã có nhiều tiền lệ đáng kể. Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng 5/2026, hai bên đã nhất trí tiến hành đối thoại liên chính phủ về AI. Ngoại trưởng Trung Quốc sau đó xác nhận thỏa thuận này; phía Mỹ mô tả một trong những mục tiêu là trao đổi về cách ngăn các mô hình mạnh rơi vào tay những chủ thể có thể sử dụng chúng cho mục đích nguy hiểm.

Bên cạnh kênh chính thức, giới chuyên gia hai nước cũng đã duy trì đối thoại trong nhiều năm. Từ năm 2019, Viện Brookings và Trung tâm Chiến lược và An ninh Quốc tế của Đại học Thanh Hoa tổ chức một kênh trao đổi không chính thức về AI và an ninh quốc gia. Theo Brookings, các cuộc thảo luận vẫn tiếp tục ngay cả trong những giai đoạn quan hệ hai nước căng thẳng, tập trung vào nguy cơ AI làm tăng khả năng tính toán sai, hiểu nhầm hoặc leo thang ngoài ý muốn.

Qua các vòng trao đổi, phạm vi có khả năng hợp tác cũng dần thu hẹp vào những vấn đề cụ thể hơn. Các chuyên gia Brookings đề xuất đối thoại chính thức nên tập trung vào một số nguy cơ kỹ thuật mà hai bên cùng có lợi ích kiểm soát: tấn công mạng có sự hỗ trợ của AI, việc các chủ thể phi nhà nước sử dụng mô hình cho mục đích nguy hiểm, độ tin cậy của hệ thống và những ứng dụng liên quan tới vũ khí. Những chủ đề gây tranh cãi lớn hơn như kiểm soát xuất khẩu, quyền tiếp cận các mô hình của Mỹ hay chính sách về mô hình mở được đề xuất tách khỏi kênh này để tránh làm đình trệ toàn bộ cuộc đối thoại.

Các cuộc trao đổi giữa chuyên gia Mỹ và Trung Quốc còn đi tới một lĩnh vực nhạy cảm hơn: quyền kiểm soát của con người đối với AI trong các hệ thống quân sự. Một vòng đối thoại gần đây do Brookings và Đại học Thanh Hoa tổ chức xem xét khả năng xây dựng những giới hạn đối với AI trong các hoạt động liên quan tới vũ khí hạt nhân và tấn công mạng, trên cơ sở cam kết hiện có của hai bên về việc duy trì quyền quyết định của con người đối với vũ khí hạt nhân.

Những bước đi này chưa tạo thành một cơ chế kiểm soát AI chung, càng chưa phải một thỏa thuận giảm tốc. Nhưng chúng cho thấy cuộc tranh luận đã bắt đầu chuyển từ những khái niệm rất lớn như “an toàn AI” sang những câu hỏi có thể đàm phán được: sự cố nào cần báo cho bên kia, lĩnh vực nào phải giữ con người trong vòng quyết định, rủi ro nào có thể tách khỏi tranh chấp về chip và thương mại.

Trong lúc ấy, cuộc cạnh tranh về năng lực AI vẫn tiếp tục. Hai tiến trình – tăng tốc phát triển và tìm cách giảm rủi ro do chính tốc độ ấy tạo ra – hiện đang diễn ra song song.

ĐỌC NGAY

Future Newsrooms Study 2026: Tòa soạn sau thời đại của độ phủ

Tatler Longevity Curated: Đối thoại về chất lượng sống

Trọng Hồ, đồng sáng lập Eventista: Người kiến tạo hạ tầng công nghệ giải trí