Sáng tạo & hủy diệt

Xuyên suốt cuốn sách là Sam Altman như tượng đài của nhà lãnh đạo tận hiến (servant leader) mang trong mình sứ mệnh giải quyết các bài toán lớn nhất của thế giới thông qua trí tuệ nhân tạo.

Hagey cho thấy một Altman với khả năng thuyết phục siêu việt, người đã biến OpenAI từ một tổ chức phi lợi nhuận nhỏ bé thành một cỗ máy in tiền khổng lồ. Trong mắt những người ủng hộ, sự lạc quan của Altman là ngọn hải đăng giữa tâm bão của những lo ngại về AI. Ông tin rằng công nghệ sẽ mang lại sự thịnh vượng vô biên – một thế giới diệu kỳ mới, và chính niềm tin này đã thu hút những bộ óc xuất sắc nhất thế giới cùng dòng tài chính vô tận tụ hội dưới trướng OpenAI.

Ngược lại hoàn toàn với vẻ hào nhoáng đó, Karen Hao lại bóc tách những lớp vỏ vật chất trần trụi. Bà đưa chúng ta rời khỏi những văn phòng máy lạnh ở San Francisco để đến với những thực tế khắc nghiệt: chiếm hữu tài nguyên, độc tài quyền lực toàn cầu, gia tăng bất bình đẳng kiểu mới,…

Không bị mê hoặc bởi ánh hào quang của Silicon Valley, Hao sử dụng văn phong báo chí điều tra sắc sảo để “bóc trần” những khái niệm trừu tượng. Thay vì nói về “đám mây” (cloud), bà viết về những trung tâm dữ liệu ngốn điện và nước. Thay vì nói về “trí tuệ”, bà viết về lao động dán nhãn giá rẻ.

Đọc thêm: Di sản 15 năm để lại của Tim Cook

Một phiên bản Altman tối tăm hơn hiển lộ trên giấy: kẻ cơ hội sử dụng lý tưởng làm công cụ. Theo bà, những lời hứa về việc “phục vụ nhân loại” đóng vai trò như lớp vỏ đạo đức cho cuộc chạy đua quyền lực công nghệ. Trong lịch sử, các dự án quyền lực lớn hiếm khi tự nhận mình là cuộc chinh phục đơn thuần; chúng thường đi kèm với một lý tưởng cao đẹp: tôn giáo, khai sáng, hay tiến bộ. Với AI, lý tưởng ấy mang tên “tương lai của nhân loại”, và nó có thể trở thành công cụ để tập trung quyền lực ở quy mô chưa từng có.

Thế nên, với Hao, sự lạc quan của Altman thực chất là một loại “chủ nghĩa tư bản thảm họa”, nơi quyền lực được tích tụ thông qua việc tạo ra và sau đó hứa hẹn giải quyết những rủi ro hiện hữu.

Cả hai cuốn sách đều hữu ý gặp nhau ở một điểm: sự hoài nghi về mục tiêu cuối cùng của Altman. Giống như “thí nghiệm kẹp giấy” nổi tiếng - một AI được giao nhiệm vụ sản xuất kẹp giấy đã biến cả Trái Đất thành nhà máy sản xuất kẹp giấy vì thiếu đi các giới hạn đạo đức - Altman dường như cũng đang tối ưu hóa thế giới theo tầm nhìn cá nhân của mình. Nhưng tầm nhìn đó thực sự là gì?

Sự kiện chấn động tháng 11 năm 2023: việc Hội đồng quản trị sa thải Sam Altman hé cho người đọc một chút câu trả lời. Cách hai tác giả giải mã “cơn địa chấn” này lại phản ánh rõ nét lăng kính riêng biệt. Keach Hagey mô tả sự việc như một cuộc “đảo chính” đầy kịch tính, hệ quả từ sự tích tụ những bất mãn về tính cách “hai mặt” và lối quản trị né tránh xung đột của Altman.

Qua ngòi bút của Hagey, độc giả thấy kịch bản về lòng trung thành bị thử thách, nơi các nhà đầu tư và nhân viên đã vùng lên để đưa “vị thuyền trưởng” của họ trở lại. Cách dùng từ của Hagey giàu tính hình tượng và cảm xúc, làm nổi bật sự “quyến rũ” và “thuyết phục” của Altman.

Ngược lại, Karen Hao lại trình bày một phiên bản u tối về toàn hệ thống. Bà không xem đó thuần túy là mâu thuẫn cá nhân, mà là một nỗ lực cuối cùng, dù thất bại, của những người muốn ngăn chặn OpenAI biến thành “Con mắt của Sauron”, một thực thể quyền lực không thể kiểm soát.

Trong khi Hagey trích dẫn Ilya Sutskever với vẻ hối lỗi sau sự việc, thì Hao lại đào sâu vào cảm giác bị “ngược đãi tâm lý” mà một số đồng nghiệp phải chịu đựng dưới trướng Altman. Việc Altman quay trở lại quyền lực, đối với Hao, là minh chứng cho việc “đế chế” đã hoàn toàn bị thâu tóm bởi các mục tiêu thương mại, đánh dấu sự kết thúc của lý tưởng phi lợi nhuận ban đầu.

Việc đọc song song hai cuốn sách này cho thấy “lưỡng diện” của quyền lực trong kỷ nguyên mới.

Altman từng thừa nhận rằng hình ảnh công chúng của mình chỉ là một “phần tiếp tuyến” so với con người thật. Vậy sự thật nằm ở đâu? Có lẽ nó nằm chính ở khoảng trống giữa hai trang sách: một tương lai đầy hứa hẹn nhưng cũng đầy rẫy chiếm đoạt; một nhà lãnh đạo mang trái tim của vị thánh nhưng lại sở hữu tham vọng của hoàng đế. Sự hỗn nguyên ấy báo trước tương lai đầy bất định cho loài người.

ĐỌC NGAY

Sức hút từ The Devil Wears Prada 2: Các thương hiệu “mua vé” vào văn hóa đại chúng như thế nào?

Diễn đàn kinh tế Việt Nam 2026: Khi khoa học công nghệ trở thành trục chính cho phát triển quốc gia

Việt Nam - Úc thúc đẩy hợp tác vì một tương lai thích ứng và bền vững