Diễn đàn kinh tế Việt Nam 2026: Khi khoa học công nghệ trở thành trục chính cho phát triển quốc gia

Trình bày báo cáo đề dẫn, TS. Nguyễn Đức Hiển (Phó Trưởng ban Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương) đã xác lập khung phân tích cho toàn bộ Diễn đàn bằng một luận điểm thẳng thắn: chúng ta đang cùng lúc đối mặt với ba áp lực lớn – nguy cơ bẫy thu nhập trung bình, sức ép cạnh tranh địa kinh tế ngày càng gay gắt, và yêu cầu tăng trưởng cao, bền vững và bao trùm theo tinh thần Đại hội XIV.

Đọc thêm: Tatler Leadership - Chương mới của Tatler Power & Purpose

Trong ba áp lực đó, KHCN, đổi mới sáng tạo (ĐMST) và chuyển đổi số không còn là lĩnh vực hỗ trợ tăng trưởng mà phải trở thành trục phát triển quốc gia – một sự chuyển đổi về chất trong tư duy hoạch định chính sách. 

GS.TS. Trần Thị Vân Hoa (Nguyên Phó Hiệu trưởng, Đại học Kinh tế Quốc dân) mở đầu phiên tham luận bằng một bức tranh toàn cảnh về nền kinh tế vô cùng sáng sủa nhưng khi phân tích cấu trúc bên trong, câu chuyện trở nên đáng lo ngại hơn: hơn 70% giá trị xuất khẩu vẫn đến từ khu vực FDI, tỷ trọng đóng góp của năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng còn thấp; và nguy cơ bẫy thu nhập trung bình là hoàn toàn hiện thực nếu không có đột phá cấu trúc.

Từ đó, GS. Trần Thị Vân Hoa khẳng định: không thể đạt tốc độ tăng trưởng này bằng cách tiếp tục đi theo mô hình cũ. Việt Nam cần bước chuyển mang tính cấu trúc – từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng dựa vào vốn và lao động rẻ sang mô hình tăng trưởng theo chiều sâu dựa vào tri thức, công nghệ và năng lực ĐMST.

Nếu GS. Trần Thị Vân Hoa chỉ ra “tại sao phải thay đổi”, thì PGS.TS. Trần Đình Thiên (Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng) trả lời câu hỏi "thay đổi từ đâu" với một luận điểm dứt khoát: thể chế phải là khâu đột phá đầu tiên và phải đi trước một bước.

Đọc thêm: FV và Viettel Campuchia (Metfone) mở “hành lang y tế” xuyên biên giới Việt Nam - Campuchia
 

Theo PGS. Trần Đình Thiên, đây không chỉ là vấn đề sửa đổi luật lệ hay tháo gỡ thủ tục hành chính mà là một sự chuyển đổi tư duy sâu sắc hơn: từ tư duy quản lý – kiểm soát sang tư duy kiến tạo – dẫn dắt, từ hỗ trợ dàn trải sang ưu tiên trọng tâm, trọng điểm cho công nghệ chiến lược, từ ứng dụng công nghệ sang làm chủ công nghệ lõi. 

Từ góc nhìn của một nhà khoa học đồng thời là nhà quản lý đại học kỹ thuật hàng đầu đất nước, ông Huỳnh Quyết Thắng (Giám đốc Đại học Bách Khoa Hà Nội, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng) đưa ra bức tranh về hệ thống chính sách KHCN đang được kiến tạo với tốc độ chưa từng có. 

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng thể chế và luật pháp chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là phải hình thành được đội ngũ nhân lực KHCN chất lượng cao – không còn là yếu tố bổ trợ mà là điều kiện tiên quyết để tạo ra năng lực KHCN và ĐMST thực chất. 

Là lãnh đạo một trong những tập đoàn công nghệ lớn nhất Việt Nam, ông Nguyễn Trung Chính (Chủ tịch Tập đoàn CMC, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng) mang đến phiên tham luận tiếng nói thực tiễn đặc biệt có trọng lượng khi đặt vấn đề thẳng thắn: Trong nền kinh tế hiện đại, dữ liệu đã trở thành yếu tố sản xuất thứ năm bên cạnh đất đai, lao động, vốn và công nghệ. Dữ liệu và trí tuệ nhân tạo là hai mắt xích cốt lõi cấu thành hệ sinh thái số, có khả năng tạo ra giá trị theo cấp số nhân – nếu dữ liệu là "huyết mạch" thì AI chính là “động cơ” của nền kinh tế mới.

Kinh tế số Việt Nam đạt 36 tỷ USD năm 2024 nhưng còn cách rất xa tiềm năng. Để đạt mục tiêu 80 tỷ USD doanh thu từ kinh tế dữ liệu vào 2030, ông Nguyễn Trung Chính khuyến nghị hành động ngay trên bốn trụ cột: hoàn thiện thể chế và khung pháp lý về dữ liệu (bao gồm cơ chế sandbox và quy định rõ về định giá, sở hữu dữ liệu), xây dựng hạ tầng số chủ quyền, vận hành sàn giao dịch dữ liệu chuyên ngành học hỏi từ mô hình Singapore; và phát triển nhân lực AI chất lượng cao gắn chặt với doanh nghiệp và trường đại học. 

PGS.TS. Vũ Sỹ Cường (Học viện Tài chính)  đưa Diễn đàn trở về một câu hỏi cốt lõi nhưng thường bị bỏ qua trong các thảo luận về KHCN: nguồn tài chính ở đâu để tài trợ cho sự chuyển đổi mô hình? Ông phân tích ba nguồn vốn chủ yếu: ngân sách nhà nước với vai trò dẫn dắt thông qua chi trực tiếp cho R&D và các quỹ đặc thù, nguồn vốn doanh nghiệp được khuyến khích bằng ưu đãi thuế thực chất và bảo hộ sở hữu trí tuệ; và nguồn vốn từ thị trường thông qua quỹ đầu tư mạo hiểm, trái phiếu công nghệ.

Nguyên tắc trung tâm được PGS. Vũ Sỹ Cường nhấn mạnh: đa dạng hóa nguồn vốn, trong đó nhà nước dẫn dắt nhưng doanh nghiệp tư nhân phải là trung tâm đầu tư R&D. Khi không có nguồn tài chính tương xứng, mọi tầm nhìn chiến lược về KHCN đều sẽ rất xa vời.

Tổng kết Diễn đàn, TS. Nguyễn Đình Chúc (Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới) cho rằng mô hình phát triển mới của Việt Nam phải được xây dựng đồng bộ trên ba trụ cột: thể chế kiến tạo, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, hạ tầng dữ liệu và kinh tế số – gắn với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và phát huy vai trò tiên phong của khu vực kinh tế tư nhân. 

Tựu chung lại, Việt Nam có thể hoàn thành các mục tiêu tăng trưởng và phát triển của mình hay không hoàn toàn phụ thuộc vào những quyết định và hành động cụ thể trong những năm tới – nơi KHCN sẽ phải thực sự trở thành trục phát triển quốc gia, không chỉ trong nghị quyết mà trong thực tiễn sinh động của nền kinh tế.

ĐỌC NGAY

Cartier Women’s Initiative: Hai thập kỷ kiến tạo cùng nữ doanh nhân toàn cầu

Những hội nghị lãnh đạo tầm cỡ nhất thế giới năm 2026

Hành trình đưa văn học Việt bước ra thế giới bằng một “cách đọc mới”