“Khởi nghiệp tinh gọn” cho startup Việt Nam 

Eric Ries nhấn mạnh tầm quan trọng của “học hỏi có kiểm chứng” (validated learning) thay vì các chỉ số hào nhoáng khi đánh giá triển vọng hiện tại và tương lai của một công ty khởi nghiệp. Theo ông, các startup Việt Nam có đang theo dõi đúng các chỉ số mang tính hành động không? 

Tôi nghĩ các startup Việt Nam đang đi đúng hướng, nhưng các nhà sáng lập cần phân biệt giữa những con số trông ấn tượng và những chỉ số thực sự cho thấy khách hàng có coi trọng sản phẩm hay không. Những chỉ số hữu ích nhất là các chỉ số có thể dẫn đến hành động: Có bao nhiêu người dùng thử sản phẩm? Bao nhiêu người quay lại? Bao nhiêu người sẵn sàng trả tiền? Chi phí để có được một khách hàng là bao nhiêu? Tỷ lệ giữ chân và giới thiệu khách hàng có cải thiện khi sản phẩm được điều chỉnh hay không? Lượt tải xuống, người theo dõi hoặc lượng truy cập website có thể đáng khích lệ, nhưng chúng có thể trở thành những “chỉ số hào nhoáng” nếu không chuyển hóa thành mức độ sử dụng, tỷ lệ giữ chân, doanh thu hoặc những bài học cụ thể.

KPI vẫn quan trọng, nhưng câu hỏi quan trọng hơn là những con số đó đang dạy cho bạn điều gì. Một thử nghiệm có xác nhận hay bác bỏ giả định ban đầu không? Hành vi của khách hàng có thay đổi sau khi bạn điều chỉnh sản phẩm không? Bạn có chấp nhận một rủi ro thông minh, có tính toán và học được điều gì giúp cải thiện quyết định tiếp theo không? Đó là kiểu đo lường giúp một startup thực sự tiến về phía trước. Tôi cũng nhận thấy tinh thần chấp nhận rủi ro và học hỏi từ thất bại đang ngày càng được khuyến khích tại Việt Nam. Điều quan trọng là tạo ra một môi trường nơi các nhà sáng lập có thể thử nghiệm ý tưởng, học nhanh và áp dụng những bài học đó thay vì che giấu sai lầm.

Cuốn sách đề cập đến việc xây dựng một “sản phẩm khả dụng tối thiểu” (minimum viable product - MVP) để bắt đầu học hỏi từ sớm. Tuy nhiên, xét đến tư duy văn hóa Á Đông vốn coi trọng thể diện và mong muốn trình làng một sản phẩm hoàn hảo, chỉn chu, làm thế nào để các nhà sáng lập Việt Nam vượt qua nỗi sợ tung ra một MVP có vẻ chưa hoàn thiện?

Tôi nghĩ các nhà đầu tư cần nhắc nhở các startup rằng: “Chúng tôi luôn sát cánh cùng bạn. Chúng tôi muốn bạn chấp nhận rủi ro này và đừng lo lắng về thất bại. Bạn sẽ không làm mất mặt bản thân, gia đình hay cộng đồng. Nếu không dám dấn thân, đất nước chúng ta sẽ không thể tiến xa”. Ra mắt một sản phẩm khả dụng tối thiểu có nghĩa là chúng ta đã kiểm thử nó, và nó có thể thành công hoặc không. Nếu không, chúng ta cần chuyển sang một hướng khác, nhưng dẫu sao bạn cũng đã có thêm nhiều kiến thức và có thể tiếp tục phát triển từ đó.

Ngay cả những doanh nhân thành công nhất cũng hiếm khi làm đúng mọi thứ ngay từ lần đầu tiên. Họ học từ sai lầm, điều chỉnh và cải thiện. Tôi nghĩ tư duy này nên được hình thành từ sớm, kể cả ở bậc trung học. VinUniversity đã khởi xướng nhiều cuộc thi dành cho học sinh trung học, tạo cơ hội để các em trải nghiệm khởi nghiệp, thử nghiệm ý tưởng và học hỏi từ chính quá trình đó. Nhiều trường tại Việt Nam hiện cũng có các câu lạc bộ khởi nghiệp, giúp học sinh quen với việc thử nghiệm trước khi những quyết định đó có mức độ rủi ro cao hơn.

Ngày nay, có thể có thêm một bước trước khi đầu tư đáng kể thời gian và tiền bạc để xây dựng MVP. Khi có một ý tưởng, AI có thể giúp bạn tạo ra hình ảnh mô phỏng, nguyên mẫu, trang giới thiệu sản phẩm hoặc bản trình diễn ý tưởng với chi phí rất thấp. Sau đó, bạn có thể đưa phiên bản ban đầu này cho khách hàng tiềm năng và hỏi xem vấn đề đó có thực sự quan trọng với họ không, giải pháp đề xuất có hữu ích không, và họ có sẵn sàng thử nghiệm hoặc trả tiền cho sản phẩm trong tương lai không. AI không thay thế việc kiểm chứng với khách hàng; nó có thể giúp quá trình kiểm chứng diễn ra nhanh hơn và ít tốn kém hơn.

Ví dụ, bốn năm trước khi còn ở Mỹ, tôi đã phát triển một ứng dụng có tên Funding Organizer nhằm hỗ trợ cán bộ tín dụng ngân hàng thu thập thông tin, rút ngắn đáng kể quy trình thu thập thông tin vốn thường mất nhiều tuần. Tôi xây dựng MVP dựa trên kinh nghiệm cá nhân khi đi vay vốn và làm việc với các cán bộ tín dụng. Tuy nhiên, khi giới thiệu sản phẩm, các lãnh đạo ngân hàng mà tôi tiếp cận lại không muốn sử dụng nó. Nếu làm lại hôm nay, trước khi dành nhiều thời gian và tiền bạc để xây dựng MVP, tôi sẽ dùng AI để tạo một bản mô phỏng trực quan và đưa nó cho người dùng cũng như người ra quyết định tiềm năng. Tôi sẽ hỏi: “Sản phẩm này có giải quyết một vấn đề quan trọng đối với quý vị không? Quý vị có sử dụng nó không? Quý vị có sẵn sàng trả tiền cho nó không?” Một trong những bài học quan trọng nhất đối với doanh nhân là: đừng quá yêu giải pháp của mình; hãy tập trung vào việc giải quyết vấn đề của khách hàng.

Đọc thêm: Bvlgari giới thiệu boutique mới mang phong cách thiết kế từ Ý

Theo Eric Ries, một trong những quyết định khó khăn nhất đối với bất kỳ nhà sáng lập nào là lựa chọn giữa điều chỉnh hay đeo bám. Đâu là những dấu hiệu cảnh báo sớm cho thấy mô hình kinh doanh cần một sự thay đổi căn bản thay vì chỉ điều chỉnh đôi chút về sản phẩm?

Tôi cho rằng rất khó để đưa ra quyết định này, bởi có những người kiên trì với ý tưởng của mình trong thời gian dài và cuối cùng đã thành công. Có một người phụ nữ ở Philadelphia, Mỹ, đã sáng lập một công ty có tên ROAR for Good bán những chiếc nút bấm để phụ nữ sử dụng khi họ gặp nguy hiểm. Khi sản phẩm bắt đầu được bán, đã có 37.000 người cha, bao gồm cả tôi, mua nó cho con gái mình, nhưng các cô gái lại chê sản phẩm này “xấu xí” và không muốn đeo nó. Công ty chuyển hướng sang cung cấp sản phẩm cho những người giúp việc và nhân viên dọn phòng khách sạn - vốn thường xuyên bị khách hàng nam tấn công. Nhưng đại dịch Covid-19 lại ập đến và xóa sổ thị trường này, buộc họ phải chuyển hướng một lần nữa sang nhóm nhân viên ứng cứu khẩn cấp. Công ty giờ đây rất thành công, nhưng họ đã mất tới 10 năm. Họ không thay đổi sản phẩm mà thay đổi thị trường mục tiêu. Đôi khi, đó lại là điều cần thiết.

Vì vậy, nếu khách hàng không muốn mua sản phẩm ban đầu, câu hỏi đầu tiên phải là tại sao. Vấn đề có thể nằm ở sản phẩm, mức giá, cách định vị hoặc thậm chí ở thị trường mà bạn lựa chọn. Từ những phản hồi đó, bạn có thể thử các phương án khác thay vì ngay lập tức từ bỏ cơ hội cốt lõi. AI có thể giúp nhà sáng lập nghĩ ra các thị trường, phân khúc khách hàng, trường hợp sử dụng và mô hình kinh doanh khác, nhưng những gợi ý đó vẫn cần được kiểm chứng bằng con người thật và bằng chứng thị trường thực tế.

Tuy nhiên, có thể sẽ đến lúc bạn đã thử mọi cách chuyển hướng, giống như tôi từng thử với Funding Organizer. Tôi từng nghĩ rằng nếu các ngân hàng hay tổ chức tín dụng không mặn mà, thì có lẽ các nhà môi giới doanh nghiệp sẽ cần đến nó. Nhưng rồi chính các nhà môi giới lại bảo tôi rằng sản phẩm có vẻ rất hay, nhưng họ sẽ chẳng bao giờ thu thập được tất cả những thông tin mà ứng dụng yêu cầu. Chúng tôi không thể bán được hàng và đành phải đóng cửa dự án sau bốn năm nỗ lực tìm mọi cách vận hành. 

Tóm lại, nếu không tìm được khách hàng ở thị trường nội địa hay quốc tế dù đã thử thay đổi công năng sản phẩm theo nhiều cách khác nhau, tôi nghĩ đã đến lúc bạn cần chuyển hướng. Hầu hết các nhà đầu tư đều hiểu rằng không phải dự án nào cũng sẽ thành công rực rỡ. Họ chỉ cần thấy bạn đã nỗ lực hết mình để mang lại lợi nhuận cho khoản vốn họ bỏ ra. Họ vẫn sẵn sàng lắng nghe những ý tưởng mới của bạn vì họ tin rằng có thể sinh lời từ những bài học kinh nghiệm mà bạn tích lũy được, nhất là khi bạn tích cực lắng nghe và tiếp thu ý kiến ​​của họ. Tôi từng có những dự án thất bại, nhưng các nhà đầu tư chưa bao giờ sa thải tôi vì tôi luôn tiếp nhận ý kiến ​​của họ, giúp họ cảm thấy mình là một phần của đội ngũ. Nếu biết lắng nghe, bạn sẽ có những người ủng hộ, đối tác và những người sẵn sàng sát cánh cùng bạn, dù trong dự án hiện tại hay các dự án tương lai, đơn giản vì họ thích làm việc với bạn.

Ries cho rằng “doanh nhân khởi nghiệp có ở khắp nơi”, kể cả trong các tập đoàn truyền thống lâu đời. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam lâu năm đang muốn đổi mới, làm thế nào để các nhà lãnh đạo thiết lập một “sandbox” thử nghiệm nhằm kiểm chứng các ý tưởng mới dựa trên nguyên tắc Tinh gọn mà không làm ảnh hưởng đến hoạt động cốt lõi của công ty?

Doanh nghiệp gia đình đóng vai trò đặc biệt quan trọng trên khắp châu Á và tại Việt Nam. Một cách tiếp cận mà tôi từng thấy hoạt động hiệu quả là tạo ra một “sandbox” đổi mới nằm ngoài hoạt động cốt lõi. Tôi từng làm việc với một doanh nghiệp gia đình quy mô lớn ở Panama; họ thường thành lập các pháp nhân riêng để thử nghiệm và đầu tư vào những ý tưởng mới. Nếu một ý tưởng thành công, nó có thể trở thành một phần của hệ sinh thái doanh nghiệp rộng lớn hơn của gia đình; nếu không thành công, họ có thể kết thúc thử nghiệm mà không làm gián đoạn hoạt động kinh doanh cốt lõi. Mô hình này vẫn cho phép dự án tận dụng nguồn lực của công ty mẹ và tiếp cận các bộ phận chuyên môn như kế toán, tiếp thị, pháp chế, cũng như mạng lưới đối tác bên ngoài như ngân hàng và kiểm toán viên.

Các nhóm này cũng có thể sử dụng những công cụ AI như ChatGPT, Claude hoặc Gemini để kiểm tra các giả định, tạo nguyên mẫu, xây dựng các kịch bản và nhận phản hồi ban đầu trước khi cam kết nguồn lực đáng kể. Tôi thường sử dụng nhiều công cụ và tạo các “nhân vật giả định” có kinh nghiệm phù hợp để thử thách một ý tưởng từ nhiều góc nhìn khác nhau. Tuy nhiên, AI nên hỗ trợ chứ không thay thế các cuộc trao đổi với khách hàng, chuyên gia trong ngành và các bên liên quan khác. Nếu thử nghiệm thành công, công ty mẹ có thể giữ doanh nghiệp mới hoạt động độc lập, nắm giữ một tỷ lệ cổ phần hoặc tích hợp nó vào hoạt động cốt lõi. Nguyên tắc lớn hơn là các doanh nghiệp lâu năm cần có một không gian được bảo vệ để liên tục thử nghiệm sản phẩm và dịch vụ mới; những tổ chức ngừng học hỏi và đổi mới có nguy cơ bị vượt qua bởi công nghệ, đối thủ cạnh tranh và kỳ vọng thay đổi của khách hàng.

ĐỌC NGAY

VIFC: Tầm nhìn 10 năm cho một hệ thống tài chính mới của Việt Nam

[Cover Story] Huỳnh Bích Ngọc, Phó Chủ tịch thường trực, Tổng giám đốc Tập đoàn TTC: Từ tâm xanh đến những điều để lại

Từ công nghệ đến năng lực tổ chức: Doanh nghiệp tạo lợi thế bằng cách nào?