Vì sao nghệ sĩ trẻ vẫn chưa mặn mà với nghệ thuật đương đại?

Nhưng nghệ thuật đương đại vốn dĩ là một thực hành phức tạp, nơi giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở hình thức thể hiện mà còn ở quá trình nghiên cứu, ý niệm và sự tương tác với khán giả. Để hoàn thành một tác phẩm hay dự án, nghệ sĩ thường phải dành nhiều thời gian khảo sát, nghiên cứu tư liệu, làm việc với cộng đồng hoặc hợp tác cùng các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực như kiến trúc, công nghệ, âm thanh ánh sáng hay với thời đại bây giờ là công nghệ.

Đọc thêm: Nghệ sĩ Ngọc Nâu: Thi pháp của ánh sáng

Nhà nghiên cứu, giám tuyển Phạm Thị Điệp Giang chia sẻ: “Nghệ thuật đương đại (được hiểu là dòng nghệ thuật kể từ những năm 1970, với nhiều thử nghiệm mang tính ý niệm hơn là vật thể, sử dụng các loại hình mới như video, âm thanh, sắp đặt, trình diễn, công nghệ số hóa, mùi vị ...). Ngay từ khi ra đời, bản thân nó đã dung chứa những cách nhìn khác biệt và những tranh cãi không dứt. Đó cũng là đặc điểm của nó khi phản ánh những quan điểm của cá nhân nghệ sĩ trước thời cuộc với tính chính trị cao hơn, phản biện sâu sắc và mạnh mẽ hơn, quyết liệt hơn... các hình thức truyền thống trước đó”.

Cũng bởi tính chất phức tạp mà nghệ thuật đương đại đặt ra nhiều thách thức trong quá trình sáng tác và trưng bày. Tác phẩm thường phụ thuộc vào không gian trưng bày, điều kiện kỹ thuật và bối cảnh cụ thể. Nhiều thực hành chỉ phát huy được ý nghĩa khi được đặt trong đúng môi trường và có sự tham gia của công chúng. Đồng thời việc lưu trữ bảo tồn hay sưu tập cũng phức tạp hơn do nhiều tác phẩm sử dụng công nghệ, vật liệu phức tạp hoặc mang tính trình diễn sự kiện.

Theo đuổi nghệ thuật đương đại không đơn thuần chỉ là sự dấn thân của một nghệ sĩ trẻ, mà còn cần đến một hệ sinh thái hỗ trợ cho sự sáng tạo. Nghệ thuật đương đại khác với hội họa giá vẽ, nơi nghệ sĩ có thể làm việc độc lập trong xưởng vẽ rồi đưa tác phẩm đến gallery hay như bây giờ nghệ sĩ có thể đăng và bán tranh trực tiếp trên mạng xã hội. Trong khi đó, các thực hành như sắp đặt, trình diễn hay video art thường cần sự tham gia của nhiều thành phần khác ngay từ khi hình thành ý tưởng đến nghiên cứu và thực hành. Khi những mắt xích ấy còn thiếu, con đường theo đuổi nghệ thuật đương đại của nghệ sĩ trẻ sẽ gập ghềnh hơn rất nhiều.

Nghệ sĩ thị giác Hà Ninh nói thêm về điều này: “Do tính đa dạng, tự do và khả năng dung chứa phức tạp, nghệ thuật đương đại đòi hỏi nguồn lực có quy mô khác hẳn nghệ thuật ở các thời kỳ trước. Việt Nam chưa có những thiết chế được cấu trúc đầy đủ cho loại hình thực hành này. Nguồn lực hạn chế hiện có vẻ được ưu tiên những nghệ sĩ rất trẻ, dưới 30 tuổi. Điều đó là cần thiết, nhưng lại bỏ qua nhóm nghệ sĩ từ 30 đến 50 tuổi, giai đoạn họ cần một bệ đỡ lớn để duy trì và đưa thực hành đến quy mô quốc tế”. Hà Ninh là một nghệ sĩ đang sinh sống và làm việc tại Hà Nội.

Trong hệ sinh thái của nghệ thuật đương đại, giám tuyển giữ vai trò như một người đồng hành cùng nghệ sĩ từ nghiên cứu, phản biện, đến kết nối với các không gian trưng bày, xin tài trợ và giới thiệu đến với công chúng. Họ đồng hành với nghệ sĩ trong dự án ở mọi khâu trong sáng tác. Tuy nhiên, tại Việt Nam, lực lượng giám tuyển chuyên nghiệp vẫn còn khá mỏng, trong khi các chương trình đào tạo và môi trường thực hành cho nghề giám tuyển còn hạn chế.

Điều này khiến nhiều nghệ sĩ trẻ gần như phải tự "bơi" trong toàn bộ quá trình phát triển một dự án nghệ thuật đương đại. Với những thực hành vốn đã đòi hỏi nghiên cứu liên ngành và khả năng tổ chức phức tạp, việc thiếu một giám tuyển đồng hành đồng nghĩa với việc nghệ sĩ phải gánh thêm nhiều vai trò ngoài sáng tác, từ đó làm giảm cơ hội theo đuổi những dự án dài hơi và giàu tính thử nghiệm.

Một mắt xích quan trọng khác đang thiếu vắng là các không gian nghệ thuật. Với nghệ thuật đương đại, không gian trưng bày không đơn thuần chỉ là nơi giới thiệu tác phẩm mà còn tạo nên một cộng đồng để các nghệ sĩ đối thoại, tổ chức workshop, artist talk hay lưu trú nghệ thuật. Hiện tại số lượng không gian nghệ thuật độc lập dành cho nghệ thuật đương đại vẫn mỏng, hoạt động phụ thuộc vào một nhóm nhỏ cá nhân, và hiếm không gian nào có tuổi thọ trên 10 năm hoạt động.

“Vấn đề lớn là sự thiếu vắng các thiết chế có khả năng tạo ra sân chơi, nguồn lực và cơ hội phát triển lâu dài ngay trong nước. Điều này khiến tôi tiếp tục phải dựa vào các hệ thống nước ngoài để mở rộng thực hành của mình. Tuy nhiên, càng phụ thuộc vào những hệ thống ấy, nghệ sĩ càng phải thích nghi với các ưu tiên, diễn ngôn và mối quan tâm của họ. Khi đó, khả năng tự chủ trong việc định hướng phát triển của thực hành cũng có nguy cơ giảm đi", Hà Ninh chia sẻ thêm.

Một mắt xích quan trọng khác là sự thu hẹp của quỹ tài trợ. Giám tuyển Phạm Thị Điệp Giang cho biết: “Tại Việt Nam, trong thập kỷ qua, nhiều quỹ văn hoá quốc tế cũng thay đổi phương thức hoạt động và cắt dần nhiều khoản ngân sách hỗ trợ các thể nghiệm nghệ thuật đương đại ở Việt Nam. Nhiều không gian nghệ thuật độc lập tiên phong đã đóng cửa hoặc tạm ngừng hoạt động lâu dài. Trong khi đó, nghệ thuật đương đại cũng chưa thực sự thuyết phục được các nhà sưu tập”.

Đọc thêm: Chu du vạn dặm đến Singapore: Ngắm nhìn những tác phẩm đạt Giải thưởng Thủ công Quỹ Loewe 2026 và những chia sẻ từ Sheila Loewe

Cuối cùng là khán giả. Nghệ thuật đương đại có giá trị khi có người xem sẵn sàng bước vào quá trình đối thoại với tác phẩm. Thực tế, không ít khán giả Việt Nam vẫn quen tiếp cận nghệ thuật với tiêu chí "đẹp" hoặc "giống thật", trong khi sắp đặt, trình diễn hay video art lại đặt nặng ý niệm và trải nghiệm. Điều đó khiến nhiều nghệ sĩ phải đối mặt với khoảng cách tiếp nhận, còn các nhà sưu tập cũng thận trọng hơn khi đầu tư vào những loại hình khó trưng bày và lưu giữ.

Một hệ sinh thái thiếu giám tuyển, thiếu không gian, thiếu nguồn lực và thiếu khán giả vì thế không chỉ làm giảm cơ hội phát triển của nghệ thuật đương đại, mà còn khiến nhiều nghệ sĩ trẻ lựa chọn những con đường ít rủi ro hơn ngay từ đầu. Nhưng đòi hỏi một nghệ sĩ dám dấn thân vào những thực hành khác biệt vẫn là một kỳ vọng chính đáng từ phía công chúng và những người quan tâm đến mỹ thuật.

Bởi chính nghệ sĩ trẻ là lực lượng có khả năng mở ra những ngôn ngữ biểu đạt mới, phản ánh những chuyển động của xã hội đương đại và góp phần tạo nên diện mạo của nền nghệ thuật trong tương lai. Tuy nhiên, sự dấn thân ấy không thể xây dựng bằng lòng can đảm của cá nhân nghệ sĩ. Nó cần được nâng đỡ bởi một môi trường sáng tạo cởi mở, nơi những thử nghiệm được chấp nhận, những thất bại được xem là một phần của quá trình sáng tạo, và những ý tưởng mới có cơ hội được nuôi dưỡng.

ĐỌC NGAY

Nghệ sĩ Olafur Eliasson: Nghệ thuật, công nghệ và cảm giác “mông lung” trong thiết kế

Nguyễn Huyền Trang: Thiết kế sách như đồng sáng tác

David Hockney: Vẽ nên lăng kính mới của nghệ thuật hiện đại