Nghệ sĩ Olafur Eliasson: Nghệ thuật, công nghệ và cảm giác “mông lung” trong thiết kế

Điểm đặc biệt của đợt trưng bày tại Padimai nằm ở một tầng trải nghiệm mới: khách tham quan có thể lựa chọn lưu trữ lại hành trình khám phá thế giới VR của mình - tức “góc nhìn” (view) - và xem lại sau đó trên nền tảng của Padimai. Hành trình này đóng vai trò như một phần của kho dữ liệu do chính người tham gia tạo ra - tức “chất liệu” (matter). Theo thời gian, những trải nghiệm cá nhân này sẽ tích tụ thành một kho tàng chung trên nền tảng blockchain của Padimai, biến trải nghiệm của mỗi khán giả thành một mảnh ghép trong kho lưu trữ tập thể đang ngày một lớn dần của tác phẩm.

Niềm hứng thú của Eliasson với tri giác có thể bắt nguồn từ những năm tháng đầu đời. Sinh năm 1967 tại Copenhagen và lớn lên giữa Đan Mạch cùng Iceland, ông đã dành phần lớn tuổi thơ ở quốc gia băng đảo này. Ở độ tuổi thiếu niên tại Copenhagen, ông đam mê nhảy breakdance và từng biểu diễn cùng nhóm Harlem Gun Crew trước khi chính thức theo học tại Viện Hàn lâm Mỹ thuật Hoàng gia Đan Mạch.

Sau khi tốt nghiệp vào năm 1995, ông chuyển đến Berlin và thành lập Studio Olafur Eliasson bên trong một tòa nhà công nghiệp rộng lớn. Ngày nay, studio này vận hành như một phòng thí nghiệm hay xưởng chế tác thực thụ, quy tụ từ các kiến trúc sư, kỹ sư, lập trình viên cho đến những nghệ nhân lành nghề nhằm hiện thực hóa những không gian sắp đặt đầy tham vọng.

Quỹ đạo tiến vào thế giới nghệ thuật của Eliasson chưa bao giờ đi theo những lề thói thông thường. Xuyên suốt sự nghiệp, ông tự do vẫy vùng giữa các chất liệu - thử nghiệm với âm nhạc, phim ảnh, xuất bản, thậm chí còn phát hành Studio Olafur Eliasson: The Kitchen, một cuốn sách nấu ăn lấy cảm hứng từ những bữa chay được chuẩn bị mỗi ngày tại studio ở Berlin.

Bước ngoặt đưa tên tuổi ông vươn tầm quốc tế đến vào năm 2003 với The Weather Project tại bảo tàng Tate Modern, London. Một vầng thái dương nhân tạo khổng lồ treo tại sảnh Turbine Hall đã biến không gian công nghiệp lạnh lẽo thành một đường chân trời rực rỡ sắc cam. Khán giả nằm dài trên sàn nhà bên dưới dải sáng, chiêm ngưỡng vô số nhân ảnh của chính mình phản chiếu trên hệ trần gương. Đơn giản về cấu trúc nhưng mang lại hiệu ứng thị giác sâu sắc, tác phẩm đã xóa nhòa ranh giới, biến người thưởng lãm thành một phần của quá trình sáng tạo.

Rất nhiều tác phẩm nổi bật của Eliasson cũng tuân theo logic này. Tiêu biểu là một trong những thử nghiệm tri giác nổi tiếng nhất của ông mang tên Room for one colour (Căn phòng một màu) - được chế tác năm 1997 và từng ra mắt tại Singapore vào năm 2018 trong khuôn khổ triển lãm Minimalism: Space. Light. Object. tại Phòng trưng bày Quốc gia Singapore. Tác phẩm bao trùm người xem trong một căn buồng rọi ánh sáng vàng đơn sắc. Ánh sáng này triệt tiêu toàn bộ quang phổ màu, khiến mọi vật và con người hiển hiện dưới hai sắc độ vàng và đen. Hiệu ứng đánh lừa thị giác ấy đã âm thầm thay đổi cách đôi mắt tiếp nhận màu sắc, khiến người xem bừng tỉnh và nhận thức rõ ràng hơn về chính cơ chế nhìn ngắm của mình.

Bất kể sử dụng sương mù, những mặt gương, ánh sáng màu hay các can thiệp kiến trúc, những tác phẩm sắp đặt của ông đều mời gọi khán giả tự nhận thức về hành vi quan sát của chính họ. “Tôi luôn sử dụng từ 'góc nhìn' để phân tán quyền lực của người nghệ sĩ,” ông chia sẻ. “Tôi chế tạo ra một cỗ máy. Việc vận hành cỗ máy ấy mới tạo nên tác phẩm nghệ thuật.” Nói cách khác, thay vì đóng vai trò bàng quan thụ động, người xem chính là một cộng sự vô giá.

Cũng thông qua Sundaresan, Eliasson nhận thấy bản thân bị cuốn vào một phương thức đối thoại mới mẻ. Hai người gặp gỡ ngay trước thềm đại dịch tại studio ở Berlin. Sau đó, họ duy trì những cuộc đàm đạo hàng tuần kéo dài suốt cả năm trời, xoay quanh nghệ thuật, công nghệ và những hạ tầng đang nhào nặn thế giới kỹ thuật số. Chính những luồng tư tưởng giao thoa này đã làm tiền đề cho sự ra đời của triển lãm Your view matter tại Padimai.

Dù vậy, Eliasson lại tiếp cận các thử nghiệm công nghệ bằng một sự tiết chế cẩn trọng thay vì thứ niềm tin vồ vập cuồng nhiệt. Đối với ông, sự bất định tuyệt nhiên chẳng phải điểm yếu, đó là một điều kiện để sinh sôi. “Tôi tận hưởng đặc quyền cho phép bản thân mình rơi vào trạng thái không chắc chắn,” ông nói. “Tôi nghĩ việc thừa nhận mình có những hoài nghi hoàn toàn có thể là một thế mạnh.”

Đọc thêm: Nhà làm phim du lịch Kop Dinh: Mười năm độc hành ghi lại nhịp thở thế giới

Tuyên ngôn này đi ngược lại với những kỳ vọng thường được khoác lên vai các nghệ sĩ có tầm vóc như Eliasson. Ở vị thế đó, sự tự tin và rành mạch luôn bị đánh đồng với quyền uy. Đổi lại, ông xem sự hoài nghi như một cánh cửa để giữ cho tâm trí luôn cởi mở - đón nhận những khối tri thức mới, những cộng sự mới và những lăng kính nhìn ngắm mới. Trong một kỷ nguyên được định nghĩa bởi sự tăng tốc của công nghệ cùng sự chắc chắn về mặt kinh tế, người nghệ sĩ này lại đề xuất một thái độ sống chậm rãi và giàu tính phản tư hơn.

Trải qua ba thập kỷ, Eliasson đã xây dựng một di sản nghệ thuật đồ sộ, vươn dài từ những thử nghiệm tri giác đậm tính nội tâm cho đến các cuộc can thiệp không gian công cộng mang tầm vóc vĩ mô. Ngự trị ở vùng lõi của tất cả những tác phẩm ấy luôn là một chân lý nhất quán: Nghệ thuật có khả năng nhào nặn lại cách con người trải nghiệm thế giới xung quanh mình.

Thông qua việc thao túng ánh sáng, bầu không khí và cảm quan không gian, Eliasson bóc tách những hệ thống vô hình từ tự nhiên, xã hội cho đến công nghệ. Tất cả những yếu tố ấy đang âm thầm định hình nhận thức của chúng ta về thực tại.

Những cuộc viễn chinh nghệ thuật của ông vẫn đang tiếp nối qua Your curious journey, một triển lãm cá nhân quy mô lớn tại Museum MACAN (Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại và Đương đại Nusantara) ở Jakarta, kéo dài đến ngày 12 tháng 4 năm 2026. Triển lãm mang đến những không gian đắm chìm đặt người xem vào vùng rốn của trải nghiệm, mời gọi họ du hành qua những phong cảnh biến ảo liên tục của ánh sáng, sắc màu và sự phản chiếu.

Tiêu biểu trong số đó là các tác phẩm sắp đặt như Your spiral view với các mặt gương phân mảnh và nhân bản hình ảnh người xem, hay Your uncertain shadow với khả năng biến bóng dáng của họ thành những vùng ánh sáng màu chuyển động không ngừng. Kết hợp cùng những không gian giác quan khác, các tác phẩm này cổ vũ người thưởng lãm di chuyển, quan sát và tự đặt câu hỏi về cách tri giác của chính mình đang vận hành.

Trong những thế giới sắp đặt của Eliasson, khán giả thoát khỏi vai trò quan sát đơn thuần để trở thành những người can dự tích cực. Giống như cách ông từng nói: “Nếu bạn đứng yên, chẳng có gì xảy ra cả. Nhưng nếu bạn nhúc nhích một chút, vạn vật sẽ chuyển mình.”

Bài viết được chuyển ngữ từ bài viết gốc “Olafur Eliasson on art, technology, and the luxury of uncertainty” của Asih Jenie, đăng trên Tatler Global

ĐỌC NGAY

Nhà sưu tầm đồng hồ Lân Lê: Phù sa từ ký ức

Chế độ ăn eat clean liệu có biến những bữa ăn thường nhật thành “không lành mạnh”?

Khám phá những không gian nghệ thuật của tháng 08/2026