Nguyễn Huyền Trang: Thiết kế sách như đồng sáng tác

Trong trường hợp khác, khi cụm tác phẩm được đưa vào sách xoay quanh một ý niệm trung tâm, nhà thiết kế nên tìm các phương cách tối giản để truyền đạt ý niệm đó. Để làm bìa cho cuốn “Vòng tròn thời gian” (2017) – tập hợp tác phẩm từ 8 cuộc triển lãm của họa sĩ Hà Mạnh Thắng – Trang đã khoét các vòng tròn đồng tâm nhỏ dần xuyên qua 8 bức tranh. Bằng cách này, chị vừa mô phỏng mặt cắt của một thân cây có 8 vòng tuổi, vừa mô tả một cuộc hành trình đào sâu vào trong nội tâm. Sự tiết chế của nhà thiết kế trong tình huống này thể hiện qua việc chị chỉ thêm vào ý riêng bằng động tác cắt bớt. 

Mọi cuốn sách nghệ thuật đều có một điểm chung: chúng truyền đạt tác phẩm gốc thông qua phương tiện nhiếp ảnh. Ý thức được hạn chế của phương tiện này, trong nhiều trường hợp, Trang đã cố tái tạo các đặc tính vật lý của tác phẩm gốc thông qua chất liệu của bìa sách. Để làm bìa cho cuốn “Màu vàng lồng lộng chảy tràn lá xanh” (2015) – cuốn sách ảnh ghi lại các mẫu áo dài lụa từng hiện diện trong cung đình Huế – Trang đã hồ cứng lụa vàng, và áp những chiếc lá sen thật lên đó để in lại hình dáng của những đường gân.

Việc mô phỏng chất liệu của tác phẩm gốc cũng được chị áp dụng khi làm một số cuốn sách về Vũ Dân Tân, một trong những nhân vật mở đường quan trọng nhất của nghệ thuật đương đại tại Việt Nam. Ở bìa cuốn Venus in Vietnam (2012), chị đã đính một pop-up (tranh nổi) làm từ vỏ bao thuốc lá, để gợi nhắc đến các tác phẩm của ông Tân – người chuyên sáng tác trên giấy báo, giấy bìa và các loại phế liệu khác. Một cuốn sách khác, tuyển tập những bức tranh được Vũ Dân Tân vẽ trên giấy báo, đã được chị in trên cùng chất liệu ở tỉ lệ 1:1, khiến cuốn sách trông như một cửa sổ nằm ngang. Ở đây, nhà thiết kế để lại dấu ấn không phải bằng cách thêm vào phần của mình, mà bằng cách hiện diện ít hơn để nhường chỗ cho những điều quan trọng nhất.

Nếu hội họa, sắp đặt, điêu khắc, kiến trúc và nhiếp ảnh chủ yếu là những môn nghệ thuật cải biến không gian, thì các cuốn sách về chúng còn làm việc với thời gian. Ngoài một phương tiện để thưởng lãm, sách nghệ thuật còn phục vụ việc lưu trữ và tra cứu tại các bảo tàng, thư viện, hoặc tủ sách riêng của người sưu tầm và người yêu nghệ thuật. Vì vậy, cần làm sách bằng những chất liệu bền, ít bị biến màu theo thời gian. Để phục vụ chức năng tra cứu của sách, Trang cũng áp dụng hình thức rõ ràng và đồng bộ cho những cuốn sách dài kỳ, như bộ sách do Bảo tàng Đương đại Flamingo đặt hàng, xoay quanh dự án nghệ thuật Art in the Forest. Ở đây, thiết kế không chỉ tạo hình, mà còn phải tạo thuận tiện tối đa cho việc duy trì ký ức và việc tra cứu. 

Nói cách khác, nhà thiết kế phải tính đến tương quan giữa yếu tố không gian và thời gian trong trải nghiệm đọc. Trang chia sẻ: sách không chỉ là nơi “in lại” các hình ảnh, mà còn chi phối cách chúng được đặt cạnh nhau – thứ tự, nhịp điệu, khoảng dừng, tất cả cùng tạo nên một trải nghiệm đọc trong thời gian. Đôi lúc, đơn đặt hàng đòi hỏi nhà thiết kế phải biết kể chuyện bằng hình. Khi đó, thiết kế không còn đứng phía sau, mà sẽ trực tiếp tham gia vào việc định hình cách người xem nhìn và hiểu.

Đọc thêm: Doanh nhân, vận động viên Trịnh Bằng: Những lời tâm sự chân thành

Hai tập sách ảnh mà chị thiết kế cho Photo Hanoi Biennale năm 2023 và 2025 là ví dụ. Các tác phẩm trong sách được sắp xếp theo dòng thời gian của chuỗi sự kiện, với lối thiết kế cho phép tra cứu nhanh tên nghệ sĩ, thời gian và địa điểm trưng bày của từng tác phẩm. Theo cách này, cuốn sách vừa giúp người đọc dễ dàng tham gia chuỗi sự kiện khi chúng đang tiếp diễn, vừa lưu lại chuyển động theo dòng thời gian của đợt Biennale. Sự tái hiện dòng thời gian theo lối tương tự cũng được áp dụng cho cuốn sách lưu lại các poster quảng bá sự kiện mà Arcan – một không gian gắn với cộng đồng nhạc điện tử thử nghiệm, các sự kiện nghệ thuật độc lập và văn hóa queer ở Tp.HCM – từng tung ra trong sáu năm hoạt động.

Đi xa hơn, thay vì làm những cuốn sách tái hiện dòng thời gian của các chuyển động nghệ thuật, liệu ta có thể biến sách thành một tác phẩm nghệ thuật có tính thời gian? Đó là trường hợp của tập ký họa mà chị thực hiện cùng Rabbit Hole, một nhà sưu tầm nghệ thuật độc lập. Họ đã sắp xếp để một cuốn sổ ký họa được hàng chục họa sĩ tài năng người Việt truyền tay, sao cho mỗi người tự do vẽ lên đó bất cứ thứ gì mình muốn, cho đến khi cuốn sổ được lấp đầy hoàn toàn sau bảy năm. Cuốn sách đã hình thành dần như một tác phẩm chung, để mang diện mạo mà mỗi cá nhân tham gia không thể tưởng tượng trước.

Hành trình làm sách của Trang không phải là một dòng thời gian cô biệt. Nó liên tục nhận phù sa từ các khách hàng – nhiều người trong số đó là những nghệ sĩ và giám tuyển tài năng – cũng như từ các nhà thiết kế sách nghệ thuật khác trên thế giới. Theo Trang, cách nhanh nhất để tiến bộ trong công việc thiết kế sách nghệ thuật chính là liên tục tham khảo các cuốn sách khác – như một phần của bộ sưu tập sách mà chị mang đến buổi trưng bày để mời khách cùng xem. “Đặt cạnh những cuốn sách tôi làm, chúng tạo nên một khoảng cách cần thiết để nhìn lại, so sánh, và tiếp tục làm mới cách tôi làm việc. Những cuốn sách này, vì thế, mở ra một cuộc đối thoại giữa các cách làm sách, và giữa người làm sách với chính những lựa chọn của mình” – Trang chia sẻ. 

Buổi trò chuyện khép lại khi Trang giới thiệu Bách Sơn Chi Ảnh, một dự án sách mà chị đang chuẩn bị cùng họa sĩ Hà Mạnh Thắng. Kết hợp kỹ thuật bồi giấy từng áp dụng để làm mặt nạ thủ công truyền thống với công nghệ in 3D, chị tạo nên những cuốn sách trông như một bệ đá tạc hình hoa sen thời Lý. Trang không giấu nguồn của ý tưởng: chị đã tham khảo hình thức này từ cuốn sách của một nghệ nhân người Nhật, với trang bìa được làm từ bản in nổi một tảng đá có thật. Trong một nghịch lý không phải không gây cười, khi nhiều công cụ làm việc của con người ngày càng mang dáng vẻ phi vật chất (như các phần mềm hay smartphone), nhiều cuốn sách bắt đầu bắt chước hình dáng của hòn đá – tức công cụ đầu tiên – trong khi sách từng là biểu tượng của một thế giới tinh thần phi vật chất.

ĐỌC NGAY

Nhà thiết kế Steffany Trần: Dáng hình của hồi ức

Nhà làm phim du lịch Kop Dinh: Mười năm độc hành ghi lại nhịp thở thế giới

DANAFF IV: Idol Nation đón đầu xu hướng giải trí trong kỷ nguyên số