Cover Với nhạc trưởng Jeff von der Schmidt, âm nhạc cũng như nước: luôn tìm đường chảy qua những miền đất khác nhau; và cũng như khói, lặng lẽ lan tỏa những điều tưởng như xa cách
Với nhạc trưởng Jeff von der Schmidt, âm nhạc cũng như nước: luôn tìm đường chảy qua những miền đất khác nhau; và cũng như khói, lặng lẽ lan tỏa những điều tưởng như xa cách
1 / 1
Với nhạc trưởng Jeff von der Schmidt, âm nhạc cũng như nước: luôn tìm đường chảy qua những miền đất khác nhau; và cũng như khói, lặng lẽ lan tỏa những điều tưởng như xa cách. Hơn ba thập kỷ, ông vẫn chọn Việt Nam để gieo những hạt mầm tương lai.
Có lẽ vì dành cả đời làm việc với âm thanh, Jeff von der Schmidt nhìn thế giới theo một nhịp điệu khác. Với ông, âm nhạc không phải một vật thể để chiêm ngưỡng, mà là một trải nghiệm chỉ thực sự tồn tại trong khoảnh khắc nó vang lên. Mỗi nốt nhạc đều thuộc về hiện tại, nhưng đồng thời mang theo ký ức của quá khứ và lời hứa của tương lai. Đó cũng là tinh thần đưa ông từ California đến Hà Nội, nơi ông đang cùng Hanoi New Music Ensemble bền bỉ vun đắp một cây cầu kết nối âm nhạc đương đại giữa Việt Nam và thế giới – không bằng những tuyên ngôn lớn, mà bằng niềm tin rằng những điều vô hình đôi khi lại có sức sống lâu bền nhất.
Đọc thêm: Những nốt nhạc thăng hoa trong bản giao hưởng cuộc đời Hélène Mercier-Arnault
Tôi tình cờ đọc được blog của ông trên mạng và rất ấn tượng với tiêu đề Sound Travels with Jeff von der Schmidt. Điều khiến tôi chú ý là ông không dùng “Music Travels” mà lại là “Sound Travels”. Theo ông, một âm thanh đẹp được định nghĩa như thế nào? Nó đến nhiều hơn từ sự chính xác về mặt kỹ thuật hay từ cảm xúc?
Âm nhạc tồn tại trong một thế giới mà chúng ta không thể nhìn thấy. Chúng ta có thể nhìn thấy nhạc cụ, nhìn thấy một dàn nhạc giao hưởng, một ban nhạc, ca sĩ hay nghệ sĩ piano. Nhưng trên thực tế, điều được tạo ra từ tất cả những hành động ấy lại không phải là thứ hữu hình. Với tôi, đó luôn là điều vô cùng cốt lõi của loại hình nghệ thuật này, bởi tôi nghĩ chúng ta đang sống trong một thế giới quá thiên về thị giác. Mọi thứ đều trở thành một hình ảnh trên màn hình, trong khi sức mạnh của âm nhạc nằm ở chỗ nó có thể đi xuyên qua cái màn hình ấy để chạm đến con người bằng chính phương thức giao tiếp của nó.
Vậy nếu nói cụ thể hơn, theo ông thế nào là một âm thanh đẹp? Hay có loại âm thanh nào khiến ông đặc biệt yêu thích?
Để trả lời câu hỏi này, trước hết, ta cần phân biệt giữa âm thanh (sound) và cao độ (pitch). Âm thanh thì ở khắp mọi nơi. Còn cao độ là một khái niệm cụ thể hơn, dù ngày nay nó cũng có thể được mở rộng nhờ công nghệ hoặc nhạc vi cung (microtonality). Vì thế, bản thân âm thanh luôn hiện diện quanh chúng ta. (Jeff gõ nhẹ lên mặt bàn.) Đó cũng là một âm thanh. Tôi không quá bận tâm đến bản thân âm thanh; có lẽ do thế hệ của mình, điều tôi phản ứng nhiều hơn là cao độ. Và chính cao độ mới khiến việc định nghĩa cái đẹp trở nên đầy thử thách, bởi một cao độ có thể vô cùng phức tạp. Những hợp âm có thể rất sâu, rất phong phú và rất rộng; chúng có thể trải dài từ những âm vực cực thấp đến những âm cực cao; có thể hẹp hoặc tập trung, cũng có thể lan tỏa; có thể gần hoặc rất rộng.
Điều thú vị là âm nhạc luôn tồn tại trong một thì hiện tại vĩnh cửu. Nó luôn ở thì hiện tại. Tuy nhiên, thì hiện tại ấy lại luôn được định hình bởi quá khứ và tương lai.
1 / 1
Âm thanh là một ngôn ngữ phổ quát, vậy còn âm nhạc thì sao? Ông xuất phát từ nền nhạc cổ điển phương Tây, sau đó lại làm việc với nhiều hệ thống âm nhạc và nhiều nền văn hóa khác nhau trên thế giới. Theo ông, tất cả chúng có cùng chia sẻ một ngôn ngữ phổ quát ấy không?
Không phải mọi thứ đều giống nhau. Tôi không tin rằng mọi thứ đều có thể được đặt trên cùng một mặt bằng. Điều khiến tôi thấy đặc biệt thú vị ở Việt Nam là nơi đây tồn tại âm nhạc đương đại và âm nhạc cổ truyền, nhưng gần như không có tầng lớp trung gian. Điều đó không giống châu Âu.
Ở châu Âu, nếu muốn nói đến âm nhạc đương đại, bạn phải lần ngược về thời các tu sĩ hát thánh ca Gregorian, rồi đi qua thời Phục Hưng, Baroque, Cổ điển, Lãng mạn, Hiện đại và sau đó mới đến nơi chúng ta đang đứng ngày hôm nay. Đó là một kiểu lịch sử khác.
Vì vậy, theo tôi, âm thanh thật sự thay đổi. Quan niệm về âm thanh thay đổi. Quan niệm về hòa âm cũng thay đổi. Có khi nó rất giản lược, nhưng cũng có khi vô cùng phức tạp.
Một trong những điều luôn khiến tôi bị cuốn hút ở Việt Nam là ca trù, bởi các lớp âm thanh trong ca trù hoạt động rất độc lập với nhau. Nếu nhìn từ góc độ phương Tây, cảm giác giống như bạn lắng nghe ba vũ trụ cùng tồn tại nhưng không thực sự giao nhau. Nếu sử dụng hệ quy chiếu phương Tây, trải nghiệm ấy gần như gây mất phương hướng, bởi mọi thứ không xếp hàng với nhau.
1 / 1
Nếu nói riêng về âm nhạc truyền thống Việt Nam, khi làm việc với hệ thống ngũ cung của Việt Nam, ông nghĩ cần tiếp cận nó như một hệ thống độc lập, hay nên tìm cách “dịch” hoặc kết hợp nó với hệ thống âm nhạc phương Tây?
Bạn vừa đặt ra một câu hỏi rất phức tạp. Thực sự thì hai hệ thống ấy rất khó cùng tồn tại, bởi cảm nhận về thời gian của chúng hoàn toàn khác nhau. Khi nghĩ đến ba nhà soạn nhạc Việt Nam mà tôi yêu thích nhất – Nguyễn Thiên Đạo, Tôn Thất Tiết và Vũ Nhật Tân – tôi thấy mỗi người đều có một cách rất riêng để thể hiện nguồn cảm hứng của mình từ thế giới âm nhạc truyền thống Việt Nam. Có thể đó là nỗi hoài nhớ Việt Nam, cũng có thể là một hình dung nào đó về Việt Nam, nhưng cách biểu đạt của mỗi người đều khác nhau.
Điều quan trọng là nguồn cảm hứng ấy không chỉ mang tính âm nhạc, mà còn mang tính triết học, bởi ở phương Tây, một mặt chúng tôi có các tôn giáo, còn ở đây, các bạn có tư tưởng Khổng giáo. Đó là hai cách nhìn thế giới rất khác nhau. Và cách con người nhìn thế giới sẽ ảnh hưởng đến cách họ suy nghĩ; còn cách họ suy nghĩ sẽ quyết định cách họ tạo ra âm thanh, cũng như điều họ tìm kiếm và khám phá trong chính nội tâm mình.
Đọc thêm: Phương Mỹ Chi: Tôi nghĩ âm nhạc chỉ là điểm khởi đầu
1 / 1
Thật thú vị. Ông vừa nhắc đến một số nghệ sĩ và nhà soạn nhạc Việt Nam. Tôi muốn hỏi thêm về trải nghiệm của ông khi làm việc với các nghệ sĩ Việt Nam nói chung, đặc biệt là những nghệ sĩ của Đông Kinh Cổ Nhạc. Điều gì khiến ông bất ngờ nhất?
Khoảng 10 năm trước, Đàm Quang Minh và Vũ Nhật Tân đã cùng nhau thành lập Đông Kinh Cổ Nhạc. Khi trở về Mỹ, tôi thường giải thích với bạn bè rằng điều họ làm cũng giống như việc thành lập Royal Shakespeare Company dành cho các nghệ sĩ Việt Nam, bởi mỗi thành viên trong nhóm đều xuất sắc theo một cách phi thường. Không chỉ chơi nhạc rất đẹp, họ còn đến từ những gia đình có truyền thống làm nhạc cụ, làm hương, hoặc những dòng họ đã gìn giữ các nghề thủ công và những di sản được truyền lại qua nhiều thế hệ. Toàn bộ truyền thống của họ được lưu giữ bằng trí nhớ.
Họ tự hào về truyền thống của mình và luôn mong muốn ngày càng có nhiều người biết rằng Việt Nam sở hữu một di sản văn hóa cần được bước ra ngoài biên giới quốc gia. Họ đã lưu diễn tại Paris, tại Hoa Kỳ và nhiều nơi khác. Họ đã đạt được những thành tựu rất lớn trong lĩnh vực của mình.
Tuy nhiên, điều này cũng là một thách thức rất lớn, bởi việc truyền dạy trở nên khó khăn hơn nhiều, khi mọi thứ đều được gìn giữ bằng trí nhớ. Trong âm nhạc phương Tây, ký âm chính là ngôn ngữ để mọi người giao tiếp với nhau. Một mối nguy khác nữa là nghệ thuật truyền thống dần biến thành nghệ thuật đại chúng (pop art). Trong nỗ lực khiến một loại hình nghệ thuật trở nên thật phổ biến, đôi khi chúng ta lại bóp nghẹt chính nó, bởi mọi thứ bị đơn giản hóa quá mức.
Tôi không nói rằng phức tạp luôn tốt hơn, nhưng nếu bạn muốn xây dựng và truyền lại một truyền thống qua nhiều thế hệ thì không thể có đường tắt. Trong khi đó, xu hướng đại chúng lại luôn đi tìm đường tắt.
Chính vì vậy, điều thu hút tôi ở Đông Kinh Cổ Nhạc là sự nghiêm túc. Ở tuổi 70, tôi không còn cần đến nghệ thuật đại chúng nữa.
1 / 1
Ông vừa nói rằng ông muốn giúp Đông Kinh Cổ Nhạc đưa âm nhạc truyền thống Việt Nam đến với nhiều khán giả hơn. Theo ông, cách tiếp cận nào sẽ phù hợp hơn: giữ nguyên truyền thống với tất cả sự khác biệt và tính độc đáo vốn có, hay nên tìm cách hội nhập thông qua những dự án giao thoa văn hóa hoặc hiện đại hóa?
Thực ra, tôi nghĩ đây là câu hỏi phù hợp dành cho bạn hơn là dành cho tôi. Điều duy nhất tôi biết là rất nhiều điều tôi đang được nghe hôm nay có thể chưa hẳn là tương lai, nhưng chắc chắn cũng không còn là quá khứ nữa. Vì thế, theo lẽ tự nhiên, sẽ luôn tồn tại một vùng đất của sự khám phá.
Điều khiến tôi luôn quay trở lại đây vẫn là cảm giác rằng Việt Nam có cái rất cổ và cái rất mới cùng tồn tại, mà không phải đi qua toàn bộ lớp lịch sử trung gian như phương Tây. Chính điều đó mở ra khả năng cho một cuộc đối thoại rất sâu giữa hai nền văn hóa.
Một điều nữa khiến tôi bị thu hút ở Việt Nam là tuổi trẻ của đất nước này, thứ tạo nên năng lượng đặc biệt của thành phố. Chúng tôi là người Mỹ, lớn lên trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam. Chúng tôi không có những câu chuyện cá nhân về cuộc chiến ấy ngoài việc nó là một phần trong lịch sử chung của cả hai dân tộc. Sau này, chúng tôi thực hiện một tác phẩm mang tên “The Song of Napalm” dựa trên thơ của nhà thơ Mỹ Bruce Weigl. Khi Vũ Nhật Tân nói với tôi ý tưởng dành cho tác phẩm này, tôi lập tức nhận ra mình đang đứng trước một tiếng nói nghệ thuật rất đặc biệt.
1 / 2
Anh nói: “Tôi muốn một diễn viên Việt Nam và một diễn viên Mỹ đồng thanh đọc lên bài thơ này, bởi chiến tranh khiến tất cả mọi người đều rối loạn. Hai giọng nói sẽ cùng tồn tại, chồng lên nhau, đến cuối tác phẩm, khi còn lại một giọng duy nhất, mọi thứ sẽ trở nên rõ ràng.”
Chính vì thế, tôi nghĩ, nghệ sĩ mới là những người thành công nhất trong việc mở ra những chương mới. Kinh doanh luôn xoay quanh việc kiếm được bao nhiêu tiền. Thời trang luôn xoay quanh những gì đang hợp mốt hôm nay và có thể lỗi thời chỉ sau năm năm. Một mẫu túi xách rồi sẽ đến và sẽ đi. Nhưng người nghệ sĩ thì làm việc bắt đầu từ âm thanh – thứ mà bạn không thể nhìn thấy. Vì thế, tác động của nghệ thuật mạnh hơn rất nhiều.
Từ chỗ chúng ta đang ngồi đây, nhìn sang bên kia đường là Hội quán Quảng Đông. Ba năm trước, chúng tôi đã biểu diễn ở đó trước khoảng một nghìn khán giả. Trước đây, nơi đó từng là một ngôi trường, rồi sau đó trở thành một phần của cộng đồng. Điều đặc biệt là phần lớn những người có mặt hôm ấy chưa từng nghe loại âm nhạc đó, dù chỉ một lần. Thế nhưng họ vẫn thực sự xúc động. Những phản hồi và sự khích lệ mà chúng tôi nhận được sau buổi diễn thật sự ngoài sức tưởng tượng.
“Người nghệ sĩ làm việc bắt đầu từ âm thanh – thứ mà bạn không thể nhìn thấy. Vì thế, tác động của nghệ thuật mạnh hơn rất nhiều”
Tôi nghĩ mình từng khiến không ít người Việt Nam ngạc nhiên vì mỗi khi sang đây, tôi gần như không hề quan tâm đến việc biểu diễn âm nhạc phương Tây. Tôi luôn nói rằng: “Không có lý do gì để tôi phải bay hơn tám nghìn dặm, vượt qua chênh lệch múi giờ mười lăm tiếng, chỉ để làm âm nhạc phương Tây. Tôi hoàn toàn không có hứng thú với điều đó.”
Trong khi đó, nếu mở đầu chương trình bằng Đông Kinh Cổ Nhạc, hoặc bằng âm nhạc của một người như Vũ Nhật Tân, thì bạn đang tạo ra một điều mà không nơi nào khác trên thế giới có thể làm được. Khi ấy, tiếng nói nghệ thuật mới thật sự trở nên độc đáo.
Tatler Vietnam chính thức ra mắt ấn phẩm Tatler Longevity Issue, mở ra góc nhìn toàn diện hơn về trường thọ, về cách chúng ta ăn, ngủ, vận động, làm việc, nghỉ ngơi và đầu tư vào sức khỏe như một loại tài sản bền vững . Cùng những câu chuyện trên trang in, hành trình này sẽ tiếp tục được lan tỏa qua Tatler Longevity Curated - hệ sinh thái nội dung của Tatler Vietnam gồm Vodcast, Talkshow, Weekend Wellness, Tatler Limitless và Tatler Longevity Summit - quy tụ những tiếng nói từ y học, khoa học, công nghệ, hospitality, kinh doanh, văn hóa và nghệ thuật sống, đặt ra những câu hỏi về cách chúng ta sống khỏe, sống chủ động và nâng cao chất lượng cho từng năm tháng cuộc đời.
ĐỌC NGAY
Picasso – Sáng tạo và sao chép
Credits
Photography: Lê Lai
