Với những ám ảnh về thời gian, về tâm thức di cư, họa sĩ Lê Quý Anh Hào chia sẻ về “cuộc giải phẫu những ký ức tập thể” của mình
Trong các tác phẩm của Lê Quý Anh Hào, dù theo đuổi lối thể nghiệm nào, ký ức, đô thị, con người, luôn giao thoa, nhập nhằng giữa một trạng thái siêu thực. Anh dịch chuyển giữa tranh vẽ, video art và những thử nghiệm thị giác, tạo ra một vương quốc ký ức căng tràn, đầy ắp, dữ dội, nhưng cũng lặng lẽ tàn phai. Ở vương quốc đó, ký ức cá nhân hòa vào ký ức tập thể, còn hiện thực hay hư cấu đều trở nên khó nắm bắt.
Đọc thêm: Peter Steinhauer: Người chạm khắc ký ức đô thị giữa thời của lãng quên
Trong tranh của anh, ký ức luôn ở trạng thái chuyển động và liên tục được tái cấu trúc. Anh có chủ ý nhìn ký ức như một thực thể luôn được tạo nghĩa lại qua hiện tại và tương lai không?
Đúng hơn, tôi muốn nói đến một dạng ký ức tập thể, nơi mọi trải nghiệm đều có thể là thực tại hoặc chỉ là giả định. Dữ liệu nghe nhìn luôn có khả năng sai lệch và bị tái cấu trúc qua nhận thức của mỗi người. Vì vậy, trong tranh của tôi, ký ức không phải là một điều bất biến của quá khứ mà là những hình ảnh, ghi chú và mảnh ghép luôn dịch chuyển, mở ra những cách nhìn khác nhau về thực tại và khả năng tồn tại của nó.

Những ngôi nhà cũ, rạp phim hay bến xe trong tranh của anh vừa rất cụ thể, vừa đầy hư ảo. Có phải anh đang vẽ lại chính ký ức của mình?
Đúng vậy. Đa phần, các nghệ sĩ sẽ tái hiện những gì mình đã thấy: con người, nơi chốn. Giống một điểm tựa, để từ đó, hồn vía, cảm xúc của người nghệ sĩ được thăng hoa. Có họa sĩ chọn cách tạo hình cụ thể, riêng tôi, tôi chọn trừu tượng hóa. Người ta không vẽ từ hư vô mà luôn bám vào một thực tế, một thực thể, và tất cả đều là ký ức. Trong tranh tôi, ký ức đó đã được lọc qua một lăng kính của trừu tượng mà người xem có thể thấy rõ.
Tôi tin những gì đã đi qua luôn hiện diện trong mình. Mỗi tác phẩm là một lần ký ức được triệu hồi dưới một hình thức mới. Từ cùng một nguồn chất liệu ấy, tôi có thể biểu đạt bằng nhiều phong cách, chất liệu và ngôn ngữ tạo hình khác nhau. Chính khả năng biến đổi ấy khiến việc sáng tác chưa bao giờ lặp lại.


Loạt tranh mang hơi hướng thủy mặc gần đây hơi khác những gì công chúng biết về anh. Sự thay đổi ngôn ngữ tạo hình này có phải là một thử nghiệm?
Mọi người thường biết đến tôi qua những thực hành nghệ thuật không giới hạn ở chất liệu hay hình thức biểu đạt. Việc dịch chuyển giữa các ngôn ngữ thị giác khác nhau vốn là một phần tự nhiên trong quá trình làm việc của tôi. Ý niệm sáng tác vẫn xuyên suốt, nhưng mỗi giai đoạn sẽ được thể hiện bằng một ngôn ngữ khác.
Khi đến với thủy mặc, tôi muốn đi sâu hơn vào tinh thần và tư duy phương Đông, vào cách ngôn ngữ này tạo nên cảm nhận về không gian, thời gian và ký ức. Bộ tranh này là một giai đoạn mới trong quá trình thực hành nghệ thuật của tôi. Đặt cạnh những bức sơn dầu khổ lớn, chúng tạo nên nhiều lớp cảm nhận, nơi hình ảnh và các trạng thái cùng tồn tại, va chạm và tiếp tục dịch chuyển.
Vì sao anh lựa chọn khái niệm “ký ức giả định” để nói về ký ức tập thể?
Tôi nhìn ký ức tập thể như những trải nghiệm và cảm xúc được nhiều người cùng chia sẻ trong một cộng đồng hay một giai đoạn. Khi đời sống thay đổi quá nhanh, những lớp ký ức ấy cũng dần chồng lấp, sai lệch hoặc trở nên mơ hồ. Điều tôi quan tâm là trạng thái nhập nhằng đó, nơi ký ức cá nhân và ký ức cộng đồng va vào nhau, nơi hiện thực, hoài niệm và tưởng tượng đôi khi không còn ranh giới rõ ràng. Con người luôn lưu giữ, biến đổi và tái tạo những gì đã đi qua theo thời gian, và đó là điều tôi muốn khám phá.

Susan Sontag từng cho rằng con người hiện đại dễ trở thành “kẻ nghiện hình ảnh”. Khi điện thoại thông minh và mạng xã hội khiến việc ghi lại và chia sẻ mọi khoảnh khắc trở nên tức thời, theo anh, chúng ta có đang sống trong một thời đại bội thực thị giác?
Susan Sontag đưa ra những lập luận về nhiếp ảnh và cách hình ảnh tác động lên nhận thức con người từ khá sớm, và đến hiện tại, tôi nghĩ điều đó vẫn còn đúng. Khi hình ảnh xuất hiện quá nhiều và quá nhanh, nó cũng làm thay đổi cách chúng ta cảm nhận thực tại.
Tôi nghĩ xã hội hiện nay đúng là đang ở trạng thái bội thực hình ảnh. Khi xã hội công nghiệp hóa và số hóa phát triển quá mạnh, con người gần như sống giữa một lớp phủ dày đặc của dữ liệu thị giác. Hình ảnh vừa tạo sức hấp dẫn, vừa có thể trở thành một dạng “ô nhiễm tinh thần” như cách Susan Sontag từng nói. Có lẽ vì vậy, trong các bức sơn dầu của mình, tôi vẫn muốn kéo hình ảnh trở lại một trạng thái vật chất hơn, như một cách lưu giữ chậm giữa thời đại mà mọi thứ đang trôi đi quá nhanh.

Chúng ta đang sống trong một xã hội mà mọi thứ đều có hạn sử dụng. Theo anh, ký ức và nghệ thuật có hạn sử dụng không?
Nghe thì giống cách nói về một món hàng, nhưng cũng đúng phần nào. Không có gì là vĩnh cửu tuyệt đối. Ký ức được lưu giữ để hình thành lịch sử, khảo cứu hay các dữ liệu văn hóa. Qua mỗi thời đại, nó cũng được che lấp, thay đổi hoặc tái diễn giải để phù hợp với bối cảnh xã hội mới. Tôi nghĩ hạn sử dụng của ký ức hay nghệ thuật phụ thuộc vào việc xã hội có còn nhu cầu lưu giữ, sử dụng và tiếp tục đối thoại với chúng hay không. Tuy vậy, văn hóa và nghệ thuật từ lâu vẫn được nhìn nhận là những giá trị không có hạn sử dụng.
“Hạn sử dụng của ký ức hay nghệ thuật phụ thuộc vào việc xã hội có còn nhu cầu lưu giữ, sử dụng và tiếp tục đối thoại với chúng hay không”
Khi hình ảnh và âm thanh đều có thể được lưu giữ dễ dàng bằng công nghệ, theo anh, nghệ thuật thị giác còn giữ vai trò gì?
Nghệ thuật thị giác là một loại hình khá mở, tác động trực tiếp vào thị giác người xem, rồi từ đó đi đến cảm xúc, tư tưởng và thông điệp. Dù ngày nay hình ảnh và âm thanh có thể được lưu giữ dễ dàng bằng các thiết bị số, tôi nghĩ nghệ thuật thị giác vẫn giữ một vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của con người, đặc biệt là trẻ nhỏ. Chính sự đa dạng trong ngôn ngữ biểu đạt của nó góp phần mở rộng trí tưởng tượng, khơi gợi sự hoài nghi và mở ra nhiều cách diễn giải khác nhau về đời sống.
Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam Vol.22
CREDITS
Photography: RABHUU
ĐỌC NGAY
Nghệ sĩ Võ Huỳnh Phú: Đi qua những vùng lưu chuyển để đạt được tự do
Họa sĩ Khánh Trần: Từ giấc mơ vẽ truyện tranh đến sứ mệnh ươm mầm nghệ thuật




