Peter Steinhauer: Người chạm khắc ký ức đô thị giữa thời của lãng quên

Khu tập thể trong ảnh của Peter không phải là một cộng đồng hình thành ngẫu nhiên. Nó là một không gian được thiết kế có chủ đích cho việc “sống chung”: sân chơi đặt ở trung tâm, hành lang mở về nhiều hướng, ban công nối dài ra ngoài căn hộ. Cấu trúc ấy khiến con người phải chạm vào nhau trong đời sống hằng ngày, dù muốn hay không. Khi những mô hình đó được thay thế bằng các khối chung cư khép kín, sự thay đổi không nằm ở chiều cao công trình, mà ở cách con người được tái tổ chức thành những đơn vị riêng lẻ, vận hành hiệu quả hơn – và lạnh lùng hơn. Sự gắn kết không biến mất vì người ta vô tâm, mà vì kiến trúc mới không còn yêu cầu nó tồn tại.

Ở dự án Chợ, sự thay đổi ấy hiện ra ở một tầng khác. Chợ là nơi mà kiến trúc và âm thanh cùng hợp tác để tạo ra kết nối: mái vòm, ánh sáng, lối đi hẹp, kèm tiếng gọi nhau, tiếng cân, tiếng kể chuyện gia đình. Khi Peter ghi lại âm thanh chợ bằng máy thu chuyên nghiệp rồi biến nó thành thị giác, ông nhận ra người ta nói về nhau nhiều hơn về việc mua bán. Họ kể chuyện con cái, công việc, tán gẫu về những điều rất nhỏ – những mảnh trao đổi mà siêu thị hiện đại không chừa lối cho.

Khi chợ nhường chỗ cho siêu thị, tương tác bị tái cấu trúc: bảng giá thay lời nói, mã vạch thay câu chào. Con người vẫn mua thực phẩm, nhưng không còn mua trải nghiệm “ở giữa cộng đồng”.

Trong những bức ảnh chợ của Peter Steinhauer, đô thị hiện lên như một dòng chảy hơn là một tập hợp các cá thể rời rạc. Ông sử dụng phơi sáng dài đến tám phút để biến đám đông thành những vệt chuyển động mờ, kéo dài từ đầu đến cuối khung hình, trong khi toàn bộ kết cấu mái vòm, trục gian hàng, biển hiệu, sạp rau cá vẫn đứng yên tuyệt đối. Con người chuyển động như nước, kiến trúc đứng vững như bờ. Chợ vì thế không còn là nơi của từng gương mặt, mà là một cơ thể sống tập thể vận hành theo nhịp điệu riêng.

Ở đây, Peter không tìm cách tôn vinh cá nhân. Trái lại, ông cố ý làm mờ cá thể để làm nổi bật sự cùng hiện diện – điều cốt lõi nhất của một không gian cộng đồng. Người bán, người mua, người qua đường không còn là “ai đó”, mà trở thành nhịp đập liên tục của cùng một thực thể đô thị. Chính lựa chọn thẩm mỹ ấy khiến chợ trong ảnh của ông không mang sắc thái hoài niệm dễ dãi, mà mang dáng dấp của một hệ sinh thái xã hội đang vận hành uyển chuyển như một dòng sông – nơi khởi nguồn đầu tiên của Chợ.

Khu chợ trong ảnh của Peter không đại diện cho riêng một thành phố Việt Nam. Ông đã chụp chợ từ khắp đồng bằng sông Cửu Long đến các lưu vực sông ở Ấn Độ hay Trung Quốc. Loạt ảnh như một khảo cứu nhân học rằng chợ từng là mô hình giao tiếp nền tảng tạo thành châu Á suốt nhiều thế kỷ. Ở đó, trao đổi hàng hóa luôn đi kèm trao đổi quan hệ, tin tức và cảm giác thuộc về. Khi chợ bị thu hẹp hoặc bị thay thế bằng những không gian mua sắm khép kín, đây không chỉ là chuyển dịch kinh tế, mà là sự suy thoái của một kiểu sống Á Đông – nơi con người hẳn sẽ nhìn thấy nhau trước khi trở thành khách hàng. Ống kính của Peter vì thế không chỉ ghi lại một không gian, mà phơi ra một kiểu sống cùng đang trở nên hiếm trong lòng đô thị.

Peter đứng trước những bức tường đá đã bị thời gian bào mòn, bức ảnh của ông không chỉ ghi hình một công trình cũ đi, mà chạm khắc một lớp ký ức lịch sử dày đến mức chính nó cũng trở thành một dạng “không gian sống” – nơi thời gian không trôi tuyến tính, mà lắng lại thành tầng.

Trong dự án Nhà thờ (Cathedrals), Peter hướng ống kính vào vùng ký ức không nằm trong giáo lý. Nó nằm trong kiến trúc – thứ đã trở thành hộp chứa của cả một vùng văn hóa. Ở đồng bằng sông Hồng, mật độ nhà thờ dày đặc đến mức mỗi tỉnh có hàng trăm, thậm chí hàng nghìn công trình. Những vệt dài lịch sử của Công giáo du nhập từ năm 1533 đã hé cho ta thấy tay nghề xây dựng từng đạt đến độ tinh xảo của người thợ Việt Nam xưa: chạm khắc đá, mái vòm gỗ, hệ cửa thông gió được Việt hóa để thích ứng với khí hậu nhiệt đới. Sự pha trộn giữa Đông và Tây này giúp nhà thờ vượt ra khỏi chức năng căn bản của nó, biến nó thành trầm tích của cả thời đại.

Nhà thờ trong ảnh của ông sống động như những vỉa ký ức vật chất đang tróc dần khỏi nền đất. Khi một nhà thờ ở trung tâm tôn giáo bị dỡ vào năm 2020, cộng đồng chấn động. Với Peter, đó là thời điểm mọi lưỡng lự chấm dứt. Dự án được khởi động và hoàn thành trong vòng hai tuần – như một cuộc ghi chép khẩn cấp trước khi thêm nhiều công trình khác biến mất.

Nhưng nét phai mờ nhất không nằm ở việc một tòa nhà bị thay thế. Sự đứt gãy của chuỗi truyền nghề từng làm nên những công trình ấy làm ông day dứt khôn cùng. Một hoa văn đá cổ từng cần ba thế hệ thợ để hoàn thiện: một người học nghề, một người tinh luyện, và một người đủ tầm để “đặt tay cuối”. Mỗi nét văn hoa dồn nén tài hoa của cha ông, cùng một thứ trực giác thẩm mỹ chỉ có thể hình thành qua nhiều thế hệ sống chung với đá, với ánh sáng, và với lòng chiêm bái riêng về vẻ sâu lắng. 

Ngày nay, cùng một mặt đứng có thể được tái tạo chỉ trong vài ngày bằng những cấu kiện bê tông đúc sẵn. Thời đại này không còn chỗ cho độ chậm của tay nghề, tức là đóng cửa với sự trác tuyệt. Cái đẹp đang nghẹt thở với nhịp xây dựng nhanh, rẻ, và hiệu quả của thời hiện đại. Trong ảnh của Peter, sự thiếu hụt ấy hiện ra rất rõ: không phải ở cái gì được xây lên, mà ở cái gì không còn được kiên nhẫn giữ lại.

Ở các khu tập thể cũ, ký ức cũng đang bị bóc khỏi bề mặt thành phố theo cách tương tự. Những khu như Kim Liên, Nguyễn Công Trứ từng là phần “bản chất” của Hà Nội. Nhưng với logic đô thị mới, chúng trở thành hạ tầng xuống cấp. Với nhiều thế hệ cư dân, hình ảnh khu tập thể lại là nơi họ nhớ về một Hà Nội có chiều sâu: có loa phường sáng sớm, có sân chơi ở giữa, có những mối quan hệ “biết mặt không biết tên” nhưng đủ để cảm thấy an tâm.

Những bức ảnh khu tập thể của Peter thường được chụp từ góc cao, chính diện, trải rộng toàn bộ mặt đứng công trình. Không có một điểm nhấn “đẹp” theo nghĩa thông thường. Thay vào đó là mật độ dày đặc của ban công, lồng sắt, mái che, dây điện, bồn nước, điều hòa – tất cả chồng lớp lên nhau như một bản thảo chưa từng được chỉnh sửa. Đây là kiến trúc được sử dụng, chiếm lĩnh và biến dạng bởi đời sống.

Peter Steinhauer không làm sạch hình ảnh. Ông giữ lại toàn bộ sự ngổn ngang, như một bản đồ ký ức thị giác của nhiều thế hệ. Mỗi chiếc lồng sắt, mỗi mái tôn chồng lên mái cũ đều là dấu vết của một giai đoạn sống. Khu tập thể, trong cách nhìn ấy trở thành một kho lưu trữ đời sống bằng bê tông, sắt và vôi vữa đan xen chằng chịt với thân phận của đô thị.

Khi những không gian này biến mất, ký ức không biến mất ngay. Nó trở nên vô chủ – trôi dạt trong những khung hình.

Điều làm ba dự án của Peter gắn kết không nằm ở chủ đề, mà ở ý niệm về không gian - ông chụp những điều kiến trúc cho phép xảy ra.

Ở chợ, kiến trúc là chiếc khung mở cho các mối quan hệ xã hội: lối đi hẹp buộc người ta va chạm, mái cao tạo âm vang cho đối thoại, nửa khung hình ghi kiến trúc – nửa còn lại ghi đời sống con người.

Ở khu tập thể, sân chung là một thiết kế xã hội có chủ đích: nơi “riêng” và “chung” đan xen, nơi ai cũng biết chuyện ai, nhưng không ai thấy phiền. Không gian không chỉ là bối cảnh; nó là cơ chế sản xuất cộng đồng.

Ở các nhà thờ cổ vùng đồng bằng, không gian là sự hợp nhất của ký ức tập thể: tín ngưỡng, kỹ nghệ, lịch sử, bản sắc. Chúng tồn tại như những “neo tinh thần” giữa thời đại mà kiến trúc đô thị đang bị tiêu chuẩn hóa.

Và điểm chung quan trọng nhất của cả ba: đó đều là những không gian cho phép con người có mặt cùng nhau một cách đầy đủ – không chỉ “ở cạnh”, mà “sống cùng”.

Trong ảnh sân chơi khu tập thể, Peter tiếp tục dùng phơi sáng dài để làm mờ chuyển động của trẻ em. Những cơ thể nhỏ bé trở thành các vệt màu loang nhẹ trên nền gạch, trong khi bồn cây, ghế đá, hành lang và khối nhà đứng yên. Con người không còn là trung tâm thị giác. Không gian mới là nhân vật chính – và con người trở thành nhịp điệu mà không gian ấy sản sinh ra.

Cách nhìn này nhất quán trong toàn bộ thực hành nhiếp ảnh của Peter. Ông không kể câu chuyện về từng cá nhân, mà kể câu chuyện về môi trường sống đã dạy con người cách tồn tại ra sao. Sân chơi vì thế không chỉ là nơi để chơi. Nó là một thiết bị xã hội, nơi người ta học cách chia sẻ, va chạm, nhường nhịn và cùng hiện diện.

Khi những không gian như vậy bị thu hẹp hoặc bị thay thế bằng những khoảng trống “đẹp – sạch – đúng chuẩn” nhưng thiếu chức năng cộng cư, điều bị mất đi là thói quen sống cùng nhau mà không cần lịch hẹn, không cần mục đích cá nhân, không cần thiết bị trung gian.

Nỗ lực nhiếp ảnh của ông vượt thoát khỏi gọng kìm nhanh – tiện – nhạt của hiện đại hóa. Nó cấp hình hài cho sự mơ hồ giàu chất sống mà các không gian cũ từng nuôi dưỡng.

Khi Peter đưa máy ảnh lên tám mét để nhìn xuống một nhà thờ giữa ruộng lúa, hay sáu mét để nhìn xuống một sân chơi, hay ba mét để nhìn vào tim chợ, ông mời chúng ta nhìn vào không gian từ một khoảng cách đủ xa để nhận ra điều tưởng hiển nhiên nhưng đang dần biến mất: con người cần những không gian không chỉ để tồn tại, mà để trở nên người hơn.

Với Peter, những không gian này không phải là đề tài ngẫu hứng. Khu tập thể Hà Nội ám ảnh ông suốt hơn ba thập kỷ. Những nhà thờ cổ cũng vậy – ba mươi hai năm lần lữa giữa ghi nhận và chờ đợi. Dự án chỉ thật sự bùng nổ sau một cú sốc thị giác, khi ông đọc một mẩu tin ngắn trên báo và hoàn thành toàn bộ loạt ảnh chỉ trong hai tuần. Chuỗi tác phẩm ấy không phải những lần ghé ngang, mà là một đường gãy lặp đi lặp lại trong tư duy thị giác của ông – về việc không gian đang rút khỏi đời sống con người nhanh hơn chúng ta kịp nhận ra.

Mỗi chứng tích hình ảnh của ông là một lời cảnh báo. Khi chợ ít đi, nhà thờ bị thay thế và khu tập thể đứng trước nguy cơ biến mất, mỗi bức ảnh lại hỏi ta: nếu những không gian từng giữ cho ký ức, cộng đồng và sự quen biết hòa vào làm một không còn nữa, chúng ta sẽ dựa vào đâu để giữ lại phần người của mình?

Trong cơn bão hiện đại hóa, sẽ có những thứ phải nhường chỗ cho cái mới. Nhưng ba dự án của Peter cho thấy điều đáng lo không nằm ở sự thay đổi kiến trúc, mà ở sự thay đổi cách ta sống trong kiến trúc đó. Chúng hợp lại thành một nghi vấn duy nhất, lạnh lùng và không khoan nhượng: khi đô thị không còn tạo điều kiện cho sự hiện diện chung, liệu con người còn đủ không gian để tồn tại như một cộng đồng, chứ không chỉ là những cá thể trôi dạt không nơi nương tựa?

Và thành phố nào cũng cần một nghệ sĩ như Peter Steinhauer – để nhắc chúng ta rằng trong hành trình phát triển, điều có nguy cơ bị lãng quên nhất lại chính là điều đã từng giúp chúng ta thuộc về nhau.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 12/2025

ĐỌC NGAY

Aman Venice: Khách sạn riêng tư quyến rũ nhất của năm

Đánh thức mọi giác quan với chuỗi trải nghiệm lễ hội đặc sắc tại Regent Phú Quốc

Legacy Building: Di sản phong cách sống khởi nguồn từ niềm đam mê trà và 100.000 bánh trà của hai cha con doanh nhân Đài Loan