Bách bộ ngang qua những miền ký ức của thị dân Sài Gòn

Được biết, hệ mái khung thép độc đáo của tòa nhà là một tác phẩm của Gustave Eiffel et Compagnie. Tuy không gian ngôi nhà hiện tại đã trải qua sự thay đổi gần như hoàn toàn so với nội thất ban đầu, hệ mái này vẫn được giữ nguyên không thay đổi, và bầu không khí Pháp vẫn còn đọng lại trên những phào chỉ tinh tế. Ẩn hiện trong đó là hình ảnh Alfred Foulhoux ngồi trước hàng hiên, gióng đôi mắt tinh tường về phía đối diện để phác thảo những đường nét đầu tiên của Bưu điện Sài Gòn (Saigon – L’Hôtel des Postes).

Xem thêm: Cà phê, thủ công, và di sản: Hành trình tái sinh một shophouse giữa lòng Penang

Người ta nói rằng, có rất ít viên chức thực dân để lại dấu ấn của mình lên cấu trúc đô thị của Sài Gòn một cách đặc biệt như kiến trúc sư Marie-Alfred Foulhoux (1840–1892). Ông là người đã điều phối việc thiết kế một loạt các công trình trọng yếu của thành phố, bao gồm Tòa án Nhân dân, Sở Thuế quan, Dinh Thống đốc Nam Kỳ (nay là Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh), và tiêu biểu nhất là Bưu điện Sài Gòn.

Trong bối cảnh đô thị thời thuộc địa, Bưu điện không chỉ là trung tâm giao tiếp mà còn là biểu tượng sống động của niềm tin vào tiến bộ khoa học và nghệ thuật kiến trúc. Công trình được xây dựng với bố cục đăng đối gồm 20 cột vuông, trên đầu mỗi cột là những phù điêu tinh xảo khắc họa các vị thần trong thần thoại Hy Lạp, như một lời tôn vinh những giá trị của văn hóa cổ điển. Lối vào chính với khung vòm lớn được trang trí bằng phù điêu ghi thời gian xây dựng từ 1886 đến 1891 càng khẳng định tính trang trọng và lịch sử của nơi đây.

Bằng ngôn ngữ kiến trúc NeoBaroque thịnh hành thời bấy giờ, Foulhoux không bỏ qua những đồ án trang trí dày đặc trên mặt tiền, với các phù điêu hoa lá, đường diềm và ứng dụng hình học tối đa. Foulhoux cũng tôn vinh sự tiến bộ khoa học bằng cách thiết kế những tấm biển trên cột đề tên các nhà khoa học và triết gia hàng đầu như Descartes, Morse, Ampere, Volta, Ohm, hay Faraday, v.v. Bên trong, hệ vòm cung lớn với các ô cửa lấy sáng trên thu hút ánh nhìn, hàng cột thép được trang trí tinh xảo, gợi hình dung về nhà ga tàu hỏa phương Tây. Trên tường, hai tấm bản đồ cổ – một tấm khắc họa Sài Gòn và vùng phụ cận năm 1892, bên còn lại là bản đồ đường dây điện tín của miền Nam Việt Nam và Campuchia năm 1936 – làm nổi bật giá trị lịch sử và sự phát triển của thành phố qua từng thời kỳ. Buồng điện thoại cùng những băng ghế gỗ hơn trăm tuổi vẫn còn được giữ lại như những chứng nhân thầm lặng của thời gian.

Đừng bỏ lỡ: Uống cà phê, tìm về di sản kiến trúc hiện đại Sài Gòn thế kỷ 20

Để công nhận tài năng của Foulhoux và thông báo về sự hiện diện chính thức của Bưu điện Sài Gòn, ngày 15 tháng 9 năm 1891, tạp chí L’Architecte constructeur đã bình luận: “Lễ khánh thành Bưu điện Sài Gòn mới, được tổ chức vào ngày 14 tháng 7, đã bị hoãn lại cho đến khi Toàn quyền trở về. Tượng đài này, được trang trí bằng mặt tiền nghệ thuật nhất, được bố trí đặc biệt tốt và được trang bị tốt cho các dịch vụ khác nhau mà nó hướng đến; nó tôn vinh kỹ năng và tài năng của Kiến trúc sư trưởng, ông Foulhoux”.

Đọc thêm: Bức tranh di sản hỷ bào và hôn lễ cộng đồng Peranakan

Sự bão hòa họa tiết cùng tính chất trang nghiêm, đường bệ của tổng thể Bưu điện đã ảnh hưởng lớn đến thị hiếu của các chủ nhà người Việt ở miền Nam sau này. Bưu điện Sài Gòn bấy giờ không chỉ là một công trình công cộng đơn thuần mà còn tượng trưng cho nền văn minh mới, được ghi đè lên trang sử Việt Nam như một phương tiện truyền đạt sâu xa hơn cả những lá thư hay những cuốc điện thoại được gửi đi tại đây. Với vai trò của một kiến trúc sư, người ta có thể không tự hào, nhưng sẽ phải gật đầu công nhận rằng Foulhoux đã có nhiều đóng góp quan trọng trong việc định hình cảnh quan đô thị Sài Gòn, điều mà cho đến ngày nay, trở thành vẻ đẹp mà người dân Sài thành vẫn luôn hoài niệm như một dấu son của ký ức. 

Đọc thêm: “Hàm cá mập” và đô thị Hà Nội: Công trình ra đi, ký ức nào còn lại?

Năm 1863, văn đàn Pháp ghi danh Jules Verne như một ngôi sao sáng khi tiểu thuyết giả tưởng đầu tay của ông – Cinq semaines en ballon (Năm tuần trên khinh khí cầu) – trở thành hiện tượng văn học. Mặc dù nổi tiếng với trí tưởng tượng phong phú, có lẽ Jules Verne cũng không tưởng tượng được rằng, vào năm ông xuất bản quyển sách đầu tiên thì đâu đó ở phía Đông xa xôi, người Pháp đã đặt viên gạch đầu tiên cho một công trình kiến trúc tôn giáo – mà ngày nay mang ý nghĩa lớn về mặt ký ức đô thị – lên một đất nước thuộc địa nhỏ bé nhưng đầy kiêu hãnh. 

Từ Bưu điện Sài Gòn, chỉ cần bước thêm vài nhịp, ta đã chạm đến Nhà thờ Chính tòa Đức Bà. Sừng sững giữa lòng thành phố, nhà thờ lặng lẽ mang trong mình câu chuyện của hơn một thế kỷ, nơi những viên gạch đỏ thẫm từ Marseille vẫn tồn tại qua bao thăng trầm. Nằm tại trung tâm khu vực, Nhà thờ Đức Bà không phải là công trình tôn giáo đầu tiên của người Pháp trên mảnh đất Sài Gòn, nhưng lại là công trình quan trọng khi xét đến khía cạnh kiến trúc.

Đọc thêm: Nhà thờ Đức Bà Paris: Một kiệt tác vừa hồi sinh sau 5 năm “ngủ đông”

Nhà thờ được xây dựng từ năm 1863, do kiến trúc sư Jules Bourard thiết kế mang kiến trúc Roman cải biên với những đường nét Gothic thanh thoát. Theo tạp chí Le Monde illustré, xuất bản ngày 19 tháng 9 năm 1863 tại Pháp, tuy Nhà thờ Đức Bà chỉ có quy mô của một nhà nguyện so với các nhà thờ tại Paris, công trình này được đánh giá cao bởi khả năng đáp ứng nhu cầu của vùng khí hậu nhiệt đới. Điển hình là các cửa sổ trải dài trên hai tầng, được trang bị các cửa chớp để tối ưu lưu thông khí.

Bên trong nhà thờ, ánh sáng tự nhiên len qua các ô cửa kính màu, nhuộm lên nền đá hoa cương những sắc xanh đỏ, tạo nên bầu không khí tĩnh lặng đến lạ kỳ giữa đô thị. Không gian rộng lớn có thể chứa đến 1.200 người, nhưng lại không hề mang cảm giác đồ sộ. Trái lại, sự hài hòa của hệ cột vòm cao vút, những bức tranh kính được chế tác tại Chartres, và dãy ghế gỗ dài đã cũ khiến mọi thứ nơi đây mang dáng dấp của một ký ức chung đẹp đẽ.

Người ta thường gọi khu vực quanh Bưu điện Sài Gòn là “Little Paris” (Paris thu nhỏ), bởi nơi đây vẫn giữ được nhịp thở của thời kỳ mà kiến trúc Pháp đã định hình cảnh quan đô thị. Với những người Pháp đang sống và làm việc tại Sài Gòn như Timothée, ngôi nhà cũ của Alfred Foulhoux và khu vực “Little Paris” không chỉ là một địa điểm mang tính lịch sử, mà còn là không gian gợi nhớ về quê nhà, một “tổ ấm” trong hành trình của họ ở Việt Nam. Nhưng có lẽ, điều thú vị nhất không nằm ở những nét kiến trúc cũ kỹ hay những bảng tên tiếng Pháp còn sót lại, mà ở sự giao thoa không ngừng giữa hai nền văn hóa. Trong sự chuyển mình của thành phố, “Little Paris” không chỉ là một di sản được lưu giữ, mà còn là một phần của đời sống đương đại – nơi quá khứ và hiện tại đan xen, nơi những giá trị cũ tìm được cách thích nghi trong bối cảnh mới.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 03/2025

ĐỌC THÊM

VinFast và câu chuyện về di sản của người giàu nhất Việt Nam

“Ngọc nữ” Deva Cassel: Điện ảnh, di sản và hành trình định danh

Thiết kế bất động sản nghỉ dưỡng: Còn gì ngoài câu chuyện của “bền vững”?