Không gian cà phê Kissaten - Sự thách thức văn hóa và cách người Nhật thích nghi trong xã hội hiện đại

Cà phê du nhập vào Nhật Bản vào thế kỷ 19 qua các thương nhân châu Âu và người phương Tây đến sống tại các cảng như Yokohama. Tuy nhiên, phải đến thời Taishō (1912–1926), những kissaten đầu tiên - quán cà phê kiểu Nhật mới thực sự hình thành như một phần của không gian đô thị. Không giống những quán café kiểu Pháp hay Ý, kissaten không đơn thuần chỉ phục vụ cà phê; chúng là nơi để người dân Nhật Bản thời bấy giờ chìm trong suy tư, tận hưởng sự cô đơn quý giá và trốn chạy khỏi thế giới đang ngày một gấp gáp.

Ngay từ thời kỳ đầu, kissaten đã gắn liền với tầng lớp trí thức và nghệ sĩ. Đây là nơi diễn ra các cuộc tranh luận chính trị, nơi nhà văn viết tiểu thuyết, nơi sinh viên trốn tiết để đọc sách, nơi người trẻ tìm kiếm không gian để “thở”. Nhưng khác với sự sôi động trong các quán cà phê châu Âu, kissaten Nhật Bản mang chất “tĩnh”. Không gian thường tối, gỗ cũ kỹ, ánh sáng vàng và tiếng nhạc jazz hoặc cổ điển nhẹ nhàng.

Đọc thêm: Việt Hồng và Thanh Liêm, Đồng sáng lập CieL Dining: “Làm ẩm thực, trước hết phải tự do”

Điều thú vị là, dù Nhật Bản nổi tiếng với việc “Nhật hóa” mọi thứ ngoại lai, kissaten lại không cố gắng bài phương Tây, mà thay vào đó, diễn giải phương Tây theo một mỹ cảm bản địa. Một cốc cà phê pha pour-over (phương pháp chế cà phê bằng tay (thủ công) theo kiểu rót nước nóng trực tiếp và từ từ lên cà phê xay thông qua phễu lọc) tại kissaten không chỉ là sự giao thoa giữa kỹ thuật hiện đại và nghi thức chậm rãi, mà còn là biểu tượng của chủ nghĩa cá nhân được thả lỏng giữa xã hội khắt khe.

Một trong những đóng góp sâu sắc nhất của Merry White khi viết cuốn sách “Coffee Life in Japan” là việc bà đã chỉ rõ mối liên hệ giữa cà phê và cá nhân trong xã hội Nhật Bản. Trong xã hội Nhật, con người thường được định vị bởi vị trí tập thể như công ty, gia đình, trường học. Mỗi cá nhân là một “mặt nạ xã hội”, phải tuân thủ các quy tắc và hành vi được định sẵn. Nhưng trong lòng một kissaten, sự “thoát ly” ấy được tạm thời cho phép. Cà phê với thời gian chậm rãi để pha, để nhấm nháp đã trở thành cái cớ cho hành vi cá nhân hóa. Người uống ngồi một mình thưởng thức thật chậm rãi, không cần trò chuyện, không cần biểu hiện xã giao, lặng lẽ tận hưởng cuộc sống riêng của mình ngay cả khi chúng chỉ vỏn vẹn vài phút cho tới vài giờ đồng hồ.

Không giống như quán trà nơi người ta tụ họp, hoặc quán rượu nơi sự cởi mở được kích hoạt bởi cồn, kissaten là nơi mà sự im lặng không phải do thiếu tương tác, mà là một cách tương tác riêng biệt. Bạn có thể thấy những người làm việc tự do, họa sĩ, học sinh luyện thi, thậm chí nhân viên công sở vào giữa giờ nghỉ trưa... tất cả đều chia sẻ một thứ cảm giác mờ ảo giữa riêng tư và cộng đồng.

Và điều đáng nói là, văn hóa này vẫn sống sót bất chấp làn sóng toàn cầu hóa từ các chuỗi cà phê lớn như Starbucks, Tully’s hay Doutor. Những người yêu thích kissaten không chỉ đến vì cà phê, mà vì cái quyền được im lặng, được lắng nghe chính mình trong một xã hội ồn ào và tràn đầy sự phức tạp.

Cà phê tại Nhật không đơn thuần là thức uống; nó là phần cấu trúc của đô thị, là lớp “màng mỏng” nối giữa công cộng và riêng tư, giữa cũ và mới, giữa phương Tây và Nhật Bản. Tại Tokyo, Osaka, Kyoto hay các thành phố nhỏ hơn như Sapporo và Fukuoka, cà phê len lỏi vào mọi tầng lớp, từ quán ngầm trong ga tàu, đến các quán boutique ẩn trong những con hẻm cổ.

Trong cuốn sách của mình, Merry White mô tả kỹ về cách mà các kissaten định hình sự cảm nhận không gian; chúng tạo nên “các phòng chờ trong đời sống”, nơi con người dừng lại giữa những chuyển động nhanh của đô thị hóa. Các không gian này không cố gắng hiện đại hóa một cách hào nhoáng, mà ngược lại, giữ lấy sự cũ kỹ như một tuyên ngôn văn hóa sâu sắc, có giá trị theo thời gian.

Hơn nữa, các barista (người pha chế) Nhật không đơn thuần là người pha chế. Họ thường là chủ quán, sống cùng không gian, chăm chút từng chi tiết từ lựa chọn hạt, nhiệt độ nước, đến phong cách phục vụ. Cách pha hand-drip (pour-over) được nâng lên thành nghệ thuật. Không có sự vội vã, không có takeaway (mang đi) và thậm chí là không có sự vội vã cho dù cuộc sống có hối thúc bạn tới đâu.

Đáng chú ý, trong khi những quán Starbucks ở Nhật vẫn tồn tại như phần không thể thiếu của văn hóa đô thị toàn cầu, thì song song đó, các kissaten tiếp tục sống bằng một tinh thần địa phương hóa sâu sắc. Chúng không chống lại hiện đại, mà chọn tồn tại như một “mã văn hóa” riêng biệt.

Sự chuyển dịch của thế hệ trẻ và làn sóng “Third Wave” tại Nhật Bản

Gần đây, làn sóng cà phê “Third Wave” - tập trung vào chất lượng hạt, nguồn gốc, và quy trình pha chế cũng tìm được đất sống tại Nhật. Nhưng thay vì thay thế kissaten, làn sóng này lại tồn tại song song, thậm chí là cộng sinh. Nhiều quán cà phê mới ở Tokyo như Koffee Mameya (Shibuya), Onibus Coffee (Nakamerugo) hay Bear Pond Espresso (Setagaya City) không chỉ hiện đại về thiết kế, mà còn tôn vinh tinh thần “tỉ mỉ” vốn có trong văn hóa Nhật.

Các barista thế hệ mới được đào tạo khắt khe, nhưng không hề xa lạ với hình ảnh người chủ kissaten cổ điển. Điều đó cho thấy cà phê tại Nhật không chỉ là bản sao của văn hóa phương Tây, mà đã trở thành một nền văn hóa cà phê Nhật Bản thực thụ vừa có lớp lang, có tính bản địa lại chứa đựng chiều sâu thấm nhuần chất Á Đông.

Sự dịch chuyển này cũng hé lộ thay đổi trong tư duy cá nhân. Có thể thấy giới trẻ Nhật ngày càng trân trọng tính cá nhân, tôn trọng sự riêng tư, tập trung vào nhu cầu sáng tạo và lựa chọn không gian như một phần của danh tính. Cà phê, trong bối cảnh đó, trở thành một “tuyên ngôn ngầm” về cái tôi, về gu thẩm mỹ, và về quyền được chậm trong một xã hội vốn luôn thúc giục con người ta phải nhanh chóng hơn.

Cà phê tại Nhật Bản không còn là thứ văn hóa ngoại lai. Nó đã được “Nhật hóa” không bằng cách thay đổi hương vị, mà bằng cách cấy ghép tinh thần Nhật Bản vào hành vi uống cà phê. Từ không gian kissaten, mối liên hệ với tính cá nhân, đến vai trò trong cấu trúc đô thị, cà phê trở thành tấm gương phản chiếu các chuyển động văn hóa, xã hội và tâm lý nội sinh của người Nhật.

Cũng như một tách cà phê pour-over được rót bằng tay từng giọt, từng giọt; văn hóa cà phê Nhật Bản cũng chậm rãi từng chút, từng chút. Chúng không ồn ào, không cần giữ nguyên bản phong cách phương Tây nhưng tới nay vẫn thật bền vững. Điều này cho chúng ta thấy rằng ngay cả trong thế giới hiện đại, con người vẫn cần một nơi để dừng lại để quan sát và sống chậm lại.  Có lẽ một kissaten ấm áp, yên lặng, có tiếng nhạc jazz và hương cà phê bay lên lặng lẽ đã trở thành một chất sống, một thứ văn hóa ăn sâu vào đời sống của người dân xứ sở mặt trời mọc suốt nhiều thập kỷ vừa qua, và có lẽ là cả tương lai phía trước. 

ĐỌC NGAY

Quy tắc 1-3-5 mà mọi nhà hàng cần thuộc nằm lòng để níu giữ “cảm xúc” thực khách

Lạc bước giữa thiên nhiên với 4 nhà hàng thác nước đẹp nhất châu Á

Dưa muối, kimchi, natto, pao cai: Khám phá thế giới ‘ẩm thực len men’ độc đáo của châu Á