Hương vị ký ức: Ẩm thực và căn tính của cộng đồng di cư

Bằng việc vận dụng lý thuyết di dân (diaspora theory) và khái niệm “ngưỡng/không gian giao thoa” (liminality) của Homi Bhabha, bà Brameswari đã làm sáng tỏ vai trò của ẩm thực như một công cụ tái cấu trúc bản sắc và căn tính châu Á. Ẩm thực được dùng để kiến tạo những ý niệm về quê hương, kết nối cộng đồng người di cư với quê hương xứ sở khi họ sống ở nước sở tại. Theo nhà nghiên cứu Razia Parveen, ẩm thực là “chất xúc tác thúc đẩy giao tiếp”, bởi việc thưởng thức món ăn luôn gắn liền với những ký ức hoài niệm của người xa xứ.

Bà Brameswari cho rằng mối quan hệ giữa ẩm thực và căn tính rất phức tạp và đa dạng. Ẩm thực là yếu tố cốt lõi định hình căn tính cá nhân, kết nối cá nhân với nguồn cội. Các món ăn truyền thống do các nhân vật chính trong những câu chuyện được phân tích nấu và thưởng thức tạo ra sự kết nối mang tính cá nhân, giúp mỗi người trân trọng và duy trì sợi dây liên kết với văn hóa gốc trong khi vẫn hòa nhập với nước sở tại. Bà còn lập luận rằng ẩm thực và căn tính thật ra không thể tách rời, “vì trong quá trình chuẩn bị món ăn, người di cư sẽ trò chuyện bằng tiếng mẹ đẻ, hoặc ít nhất được tiếp xúc với văn hóa gốc của mình”.

Hơn cả căn tính cá nhân, ẩm thực giúp cộng đồng người di cư khẳng định dấu ấn văn hóa của mình. Theo đó, ẩm thực góp phần kiến tạo nên “căn tính lai” của những cộng đồng này, tựa như chiếc cầu nối (hay không gian chuyển tiếp) giữa nước sở tại và quê hương. Tuy nhiên, ẩm thực cũng bị “vũ khí hóa” để thể hiện sự vượt trội của nền văn hóa này so với nền văn hóa khác. Như trong truyện ngắn “My Mother’s Recipe for Embracing My Heritage” của Julianne Tenorio, nhân vật chính người Mỹ gốc Philippines đã bị phân biệt chủng tộc khi những món ăn của quê hương cô bị bạn bè ở nước sở tại coi là “kinh tởm, bốc mùi và kỳ lạ”, không thể sánh với những món ăn của phương Tây. 

Đến lượt mình, cô lại biến ẩm thực thành vũ khí để đấu tranh chống lại định kiến và phân biệt chủng tộc, đồng thời tìm lại, đón nhận và trân trọng bản sắc đích thực của mình và quê hương. “Chúng ta phải đoàn kết để chống lại sự cố chấp/định kiến bảo chúng ta phải từ bỏ văn hóa của mình. Mẹ ơi, con cảm ơn mẹ vì đã cho con công thức để yêu thương, trân trọng và tôn vinh di sản cội nguồn của mình, ngay cả những lúc con lỡ làm đổ tràn tình yêu thương và ôm mẹ quá ít”, cô thốt lên.

Với những nhân vật người Mỹ gốc Á, ẩm thực quê nhà còn gợi lại trong họ những ký ức quá khứ, gồm cả ngọt ngào, cay đắng và buồn vui lẫn lộn. Một mặt, ký ức ngọt ngào, vui vẻ, ấm áp thường được tạo nên từ quá trình chuẩn bị các món ăn quê nhà. Với nhiều bậc cha mẹ châu Á, những lời lẽ, cử chỉ yêu thương với con cái có thể rất ngượng ngịu. Việc nấu các món ăn truyền thống cho con là cách họ thể hiện tình yêu thương, giữ gìn truyền thống gia đình và giữ cho những ký ức luôn sống mãi, bà Brameswari phân tích. 

Trong hai truyện ngắn “Dumplings and Sunsets” và “Not too Sweet”, ẩm thực gợi lại ký ức thông qua hương vị, mùi thơm và các bước chế biến món ăn. “Ở trong gian bếp sẽ tuyệt vời hơn rất nhiều khi bạn ở bên cạnh những người mình yêu thương. Tôi trân trọng những khoảnh khắc đó vì tất cả chúng tôi đều gắn kết qua một niềm vui bình dị. Chúng tôi cùng nấu ăn và cùng tạo ra kỷ niệm. Mẹ đã dùng chính ẩm thực để giúp tôi thu hẹp khoảng cách giữa bản sắc cá nhân và văn hóa nguồn cội”, tác giả Eric Nhem viết trong “Not too Sweet”.

Mặt khác, ẩm thực châu Á cũng gợi lại những ký ức cay đắng do thường bị định kiến từ xã hội phương Tây là khác lạ và “lạc hậu”. Trong tác phẩm “My Mother’s Recipe for Embracing My Heritage”, món ăn châu Á do mẹ nhân vật chuẩn bị gắn liền với những cảm xúc tiêu cực như buồn bã và tức giận vì bị phân biệt chủng tộc và bắt nạt.

Với những nhân vật khác, những ký ức về ẩm thực Á Đông có cả vị ngọt và đắng. Trong câu chuyện “To My Grandfather”, tác giả Autumn McIntyre mô tả khoảnh khắc nhân vật chính cảm thấy vui buồn lẫn lộn khi làm sủi cảo cùng mẹ. Vui vì không khí đầm ấm, nhưng buồn vì không thể cùng làm sủi cảo với người ông đã qua đời. Cuối cùng, biết mình không thể trốn tránh, nhân vật chính đã chọn cách đón nhận nỗi u sầu và tự tưởng tượng rằng ông đang gián tiếp dạy mình làm bánh qua người mẹ. Như vậy, làm sủi cảo chính là chiến lược giúp nhân vật chính đối diện và vượt qua nỗi mất mát.

Có thể thấy, với tư cách là một không gian giao thoa, ẩm thực đóng vai trò trung gian điều hòa mối quan hệ giữa văn hóa quê nhà và văn hóa bản địa, giúp xoa dịu những căng thẳng giữa các thế hệ và kết nối những người Mỹ gốc Á với cội nguồn. Mối liên hệ của họ với ẩm thực quê hương rất đa chiều và phức tạp: nó vừa như một “món ăn xoa dịu tinh thần” (comfort food) giúp phục hồi ký ức của những người xa xứ, vừa khiến các nhân vật chính phải đối mặt với sự phân biệt đối xử, những khuôn mẫu định kiến và sự phân biệt chủng tộc. Nhưng cuối cùng, họ đã dùng chính ẩm thực quê hương để chống lại định kiến và đón nhận căn tính lai của mình một cách đầy tự hào.

Catharina Brameswari là giảng viên tại Đại học Sanata Dharma, Yogyakarta, Indonesia. Bà giảng dạy các học phần văn học, tập trung vào Văn học Kỹ thuật số và Công nghệ, Chủ nghĩa Hậu thực dân, Nghiên cứu về Người Mỹ gốc Á, cùng với Văn hóa và Bản sắc. Hiện tại, bà đang tiến hành nghiên cứu về các truyện ngắn kỹ thuật số dành cho thiếu nhi trên nền tảng Let’s Read. Công trình này nhằm minh chứng cách các tác phẩm văn học số thiếu nhi vận hành như một không gian giao thoa (liminal space) để dung hòa các kiến thức văn hóa và bản sắc ẩm thực địa phương. Đồng thời, nghiên cứu cũng bóc tách vai trò của truyện kỹ thuật số như một công cụ hữu hiệu trong việc định hình lại thế giới quan của trẻ em và quảng bá các món ăn truyền thống của Indonesia.

ĐỌC NGAY

Tatler Best Cover Story: GAKU Teppanyaki - Nghệ thuật sau quầy Teppan

Foodie Finds: Ăn gì tại Manila theo gợi ý của Bếp trưởng Francis Tolentino

Bên trong “cơn sốt” trà xanh tại châu Á