Best of Switzerland: Tiến sĩ Lưu Vĩnh Toàn lý giải triết lý “Swiss Made” tạo nên sức mạnh đổi mới toàn cầu

Có yếu tố “thế mạnh mềm” nào (như văn hóa, hệ sinh thái, hay cách hợp tác) của Thụy Sĩ đã ảnh hưởng đến cách làm việc và sáng tạo của anh?

Tiến sĩ Lưu Vĩnh Toàn: Có vài yếu tố khiến tôi khâm phục và ít nhiều có ảnh hưởng đến sự nghiệp của mình:

Thứ nhất là di sản hay thương hiệu Swiss Made tôn trọng sự “chính xác” thể hiện các sản phẩm nổi tiếng thế giới như đồng hồ; thiết bị y tế; máy công cụ tạo chuẩn mực cao cho nghiên cứu, kiểm thử, và an toàn. Tư duy “làm ít nhưng chính xác, tử tế, bền vững” ưu tiên sản phẩm có giá trị gia tăng cao mà không chạy đua số lượng.

Thứ hai ngay từ khi còn nghiên cứu tại trường cho đến khi ra làm tại các doanh nghiệp tôi thấy  tinh thần liên kết công-tư hay ba nhà (nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp) rất hiệu quả. Đại học và doanh nghiệp rất gắn kết qua các dự án nghiên cứu & phát triển (R&D): phòng lab chung, các dự án phái sinh từ sinh viên của trường, giáo sư kiêm cố vấn startup. Cơ quan như Innosuisse đóng vai “nhạc trưởng” nối dự án học thuật với nhu cầu thị trường. Dù không làm ở trường thỉnh thoảng tôi vẫn nhận hướng dẫn sinh viên làm tốt nghiệp. Đồng nghiệp của tôi vẫn có người nhận dạy thêm để chia sẻ kiến thức thực tiễn ở bậc Đại học.

Thứ ba đừng nghĩ đổi mới sáng tạo là phải học phải làm những thứ cao siêu. Mô hình đào tạo nghề kép (VET) tại Thụy Sĩ đã tạo ra một  lực lượng kỹ thuật lành nghề. Họ học nghề, làm thật tại doanh nghiệp từ rất sớm, lấp khoảng trống giữa nghiên cứu và sản xuất. Là cánh tay hỗ trợ đắc lực cho các nghiên cứu chuyên sâu có thể đưa vào sản xuất và ứng dụng, gìn giữ văn hoá tôn trọng nghề kỹ thuật, không “sính bằng cấp”. 

Ngoài ra còn những yếu tố khác khá đặc trưng của Thụy Sĩ như đa ngôn ngữ và quốc tế hoá, giữ trung lập, chọn phương án an toàn pháp lý, rủi ro thấp, cũng dần ngấm vào sự nghiệp của tôi. Sự sáng tạo chỉ có thể đến từ việc tự tay mày mò và trăn trở giải quyết những vấn đề của người dùng, của xã hội.

Với hơn 15 năm kinh nghiệm lĩnh vực truy xuất thông tin, xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và ứng dụng trí tuệ nhân tạo tại nhiều startup và tập đoàn ở Thụy Sĩ, anh đánh giá thế nào về vai trò của công nghệ và đổi mới sáng tạo (ĐMST) trong việc duy trì lợi thế cạnh tranh của Thụy Sĩ, đặc biệt trong ngành tài chính – ngân hàng?

Tiến sĩ Lưu Vĩnh Toàn: Có thể thấy, Thụy Sĩ là nền kinh tế có chi phí cao, nên bắt buộc phải có công nghệ để giúp tự động hóa, số hóa quy trình, rút ngắn vòng đời R&D và giảm chi phí tuân thủ. 

Phân tích bảng chỉ số sáng tạo toàn cầu thế giới Global Innovation Index luôn xếp Thụy Sĩ ở vị trí dẫn đầu trong nhiều năm với các điểm nổi bật như: 

Mức độ tiếp cận hạ tầng số rất cao thể hiện nền tảng số rộng, giúp R&D và doanh nghiệp vận hành hiệu quả. Thu nhập từ tài sản trí tuệ (IP receipts) trên tổng thương mại rất cao chứng tỏ năng lực “kiếm tiền từ tri thức” vượt trội. Hợp tác đại học - doanh nghiệp của Thuỵ Sĩ luôn thuộc nhóm top 2–3 trên thế giới đã rút ngắn đường từ phòng thí nghiệm ra thị trường. 

Bên cạnh đó, việc tận dụng các công nghệ deep tech như vi cơ–nano, vật liệu, robot, in 3D giúp Thuỵ Sĩ duy trì vị thế "nền công nghiệp chính xác" trong các lĩnh vực đồng hồ cao cấp, thiết bị y tế, máy công cụ, dụng cụ đo lường. 

Nhằm tạo lợi thế cạnh tranh, Thụy Sĩ luôn phải duy trì độ phức tạp trong hàng hoá xuất khẩu để thế giới có thể sẵn sàng trả giá thượng hạng (premium) cho nhãn Made in Switzerland. Một bài báo gần đây trên Financial Times cho thấy danh mục hàng xuất khẩu của Thụy Sĩ đòi hỏi kỹ năng cao & công nghệ đặc biệt tiên tiến, giúp nước này đứng đầu về độ phức tạp sản phẩm.

Trong dịch vụ tài chính - ngân hàng, Thuỵ Sĩ cố gắng đổi mới công nghệ như token hóa tài sản, thanh toán tức thời. Công nghệ phục vụ tuân thủ và chống rửa tiền được ứng dụng AI để giảm rủi ro và chi phí văn phòng, tăng tốc niêm yết/phát hành, đánh giá hồ sơ khách hàng. Việc quản trị dữ liệu và quyền riêng tư nghiêm ngặt cũng tạo lợi thế “tin tưởng”, đặc biệt trong quản lý tài sản cho khách hàng toàn cầu.

Chuyển sang lĩnh vực trên trong vài năm gần đây, tôi thấy rõ nhu cầu mạnh mẽ của doanh nghiệp trong việc áp dụng các công nghệ xử lý dữ liệu phi cấu trúc hỗ trợ tìm kiếm bóc tách thông tin. Đặc biệt với sự phát triển của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đã hỗ trợ rất nhiều các hệ thống chatbot, khai phá, tóm tắt hay tạo sinh tài liệu trong lĩnh vực tài chính. 

Tôi tin Thụy Sĩ sẽ chú trọng vào triển khai ứng dụng AI một cách an toàn, hiệu quả làm thế mạnh chứ không phải lấy tốc độ hay số lượng làm lợi thế cạnh tranh.

Trong vai trò phụ trách nền tảng CNTT và thúc đẩy hợp tác công nghệ tại SVEF, anh nhìn thấy tiềm năng nào trong việc kết nối các nhà sáng tạo, startup và tập đoàn lớn của Thụy Sĩ với hệ sinh thái ĐMST ở Việt Nam?

Tiến sĩ Lưu Vĩnh Toàn: Kể từ khi hai nước nâng cấp quan hệ trở thành Đối tác toàn diện, cơ hội hợp tác ngày càng phong phú, đặc biệt trong lĩnh vực ĐMST và Chuyển đổi số. SVEF đang nỗ lực hỗ trợ thông qua việc kết nối các doanh nghiệp, startup, nhà đầu tư, chuyên gia. 

Việt Nam có lực lượng IT cạnh tranh về năng lực và chi phí, nhưng hệ sinh thái startup còn non trẻ, cần các “inventor – advisor – investor”  (người có óc sáng tạo – người dẫn dắt – nhà đầu tư) mang lại vốn, tri thức đúng lúc, đúng người, đúng sản phẩm, đúng giá trị. Tôi tin những inventor, advisor hay investor có tầm nhìn và kinh nghiệm “thực chiến” từ các quốc gia sáng tạo như Thụy Sĩ là nguồn lực đồng hành cần thiết và dồi dào cho Việt Nam. 

Bù lại với dân số 100 triệu dân và nền kinh tế - chính trị đang phát triển ổn định, Việt Nam sẽ luôn là thị trường và đối tác hấp dẫn của Thụy Sĩ. Hãy nhìn nhận thực tế cả hai quốc gia đều là các nền kinh tế phát triển nhờ vào xuất khẩu để cùng chia sẻ các kinh nghiệm và hỗ trợ lẫn nhau.

Thú thực tiềm năng tôi thấy luôn rất nhiều nhưng thời gian và sức lực có hạn nên tôi vẫn rất cần thêm sự chung tay của anh chị em người Việt tại Thụy Sĩ góp sức xây dựng tổ chức để biến tiềm năng này thành kết quả thực tế. 

Anh kỳ vọng điều gì trong quan hệ hợp tác công nghệ và ĐMST giữa Việt Nam và Thụy Sĩ? Theo anh, đâu là lĩnh vực Việt Nam có thể học hỏi nhiều nhất từ “thế mạnh mềm” của Thụy Sĩ để tạo ra bứt phá?

Tiến sĩ Lưu Vĩnh Toàn: Việt Nam và Thụy Sĩ gìn giữ vun đắp và thực hiện tốt mối quan hệ Đối tác toàn diện như thỏa thuận Davos 2025 là đã tạo nền tảng lớn. Vì thỏa thuận này ưu tiên hợp tác về ĐMST, tài chính xanh, sở hữu trí tuệ, giáo dục & đào tạo, phát triển trung tâm tài chính, đó đều là những vấn đề Việt Nam đang rất chú trọng. Thỏa thuận này cũng sẽ thúc đẩy sớm hoàn tất Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EFTA.

Thụy Sĩ đã cam kết chương trình Hợp tác 2025–2028 (SECO) hỗ trợ Việt Nam 50 triệu USD để hướng tới nền kinh tế bền vững, chống chịu và thu nhập cao, phía Việt Nam nên tận dụng các cơ hội này để triển khai các dự án về ĐMST và nghiên cứu phát triển một cách thực chất hiệu quả.

Không có sự bứt phá nào đến từ một công thức cố định, mà là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng. Việt Nam có thể học hỏi từ Thụy Sĩ ở một số điểm như: ưu tiên đào tạo nghề thay vì chạy theo bằng cấp; nâng cao độ phức tạp và giá trị gia tăng của hàng xuất khẩu; thúc đẩy hợp tác công – tư trong nghiên cứu và phát triển; chú trọng kỹ năng ngoại ngữ và giao tiếp để hội nhập quốc tế; và mở rộng ứng dụng nền tảng số trong cả khu vực công lẫn tư để tạo nền móng cho kinh tế số.

Cuối cùng, yếu tố quyết định là niềm tin và môi trường minh bạch. Khi lãnh đạo và thể chế tạo được lòng tin, văn hóa ĐMST thực sự bùng nổ.

Tiến sĩ Lưu Vĩnh Toàn

Giám đốc Phân tích Kỹ thuật UBS Group tại Thụy Sĩ

Chủ tịch Hội trí thức chuyên gia Việt Nam tại Thụy Sĩ

Tiến sĩ Lưu Vĩnh Toàn nhận học vị Tiến sĩ trong lĩnh vực Các hệ thống tìm kiếm thông tin phân tán tại Phòng thí nghiệm Trí tuệ nhân tạo, Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ tại Lausanne (EPFL) năm 2007. Anh có hơn 15 năm kinh nghiệm làm việc trong lĩnh vực thu thập và xử lý thông tin trong một số công ty và startup ở Thụy Sĩ, nơi anh giữ vị trí lãnh đạo nghiên cứu và đổi mới trong công nghệ tìm kiếm dữ liệu.

Trước khi đến Thụy Sĩ, anh đã đạt một số giải thưởng trong kỳ thi Olympic Tin học quốc gia và được chọn làm đại biểu Việt Nam tham dự Liên hoan Thanh niên và Sinh viên quốc tế. Những năm gần đây, Tiến sĩ Lưu Vĩnh Toàn có nhiều ý kiến đóng góp tích cực trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, xử lý dữ liệu phi cấu trúc, chuyển đổi số trên các tạp chí của Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam. 

Anh cũng là nhà đồng sáng lập dự án VietSearch, nền tảng tìm kiếm dữ liệu chuyên gia và dịch vụ Việt toàn cầu và là người phát minh ra thuật toán thu thập và phát hiện tên người Việt một cách tối ưu và chính xác từ các Cơ sở dữ liệu lớn trên thế giới. Dự án đã đạt giải thưởng Nhân tài đất Việt 2019. Bên cạnh vai trò Giám đốc Phân tích kỹ thuật cho các hệ thống dữ liệu thị trường của Ngân hàng UBS, anh vẫn tham gia tích cực vào các hoạt động cộng đồng người Việt tại Thụy Sĩ như Chủ tịch Hội chuyên gia Việt Nam tại Thụy Sĩ, phụ trách mảng IT của Diễn đàn Kinh tế Việt Nam Thụy Sĩ.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 10/2025

ĐỌC NGAY

Góc nhìn AI từ IBM và Ferrari: Trí tuệ nhận tạo sẽ tái định hình trải nghiệm người hâm mộ thể thao

Xây AI kiểu Việt Nam: Phi lợi nhuận, mở, và vì cộng đồng

Cuộc “tiến hóa” từ bản vẽ kiến trúc đến niềm say mê ánh sáng của nhiếp ảnh gia Trần Tuấn Việt