Xây AI kiểu Việt Nam: Phi lợi nhuận, mở, và vì cộng đồng

Một trụ cột nữa là bản địa hóa AI tiếng Việt. Nếu chỉ phụ thuộc vào mô hình tiếng Anh, ta sẽ mãi đi sau. Nhưng khi làm chủ tiếng Việt, ta vừa có công cụ phục vụ người dân, vừa sở hữu tài sản trí tuệ đặc thù gắn với chủ quyền tri thức: Việt Nam có quyền quyết định cách AI phản ánh văn hóa, tri thức và nhu cầu của chính mình.

Tóm lại, lộ trình là: ứng dụng để tạo giá trị, từ đó đào tạo nhân lực, rồi kéo theo dữ liệu và hạ tầng. Tuy nhiên, AI thay đổi rất nhanh, nên ngoài chiến lược, ta cũng phải linh hoạt: có thể hôm nay việc này cần, nhưng sáu tháng nữa đã không cần nữa.

Ý nghĩa sống còn của bản địa hóa AI

Các mô hình AI mạnh nhất hiện nay đều dùng tiếng Anh làm nền tảng. Nếu Việt Nam không chủ động phát triển các mô hình phù hợp với ngôn ngữ và văn hóa của mình, đâu là rủi ro lớn nhất? Và ngược lại, nếu thành công, hệ sinh thái AI vì người Việt trông như thế nào?

Tiếp cận AI tiếng Anh giúp ta chạm vào kho tri thức toàn nhân loại – đó là lợi thế. Nhưng hạn chế là chỉ ai giỏi tiếng Anh mới dùng được, trong khi số này ở Việt Nam chưa nhiều. Thêm nữa, AI tiếng Anh không phản ánh hết yếu tố văn hóa, vùng miền, ngôn ngữ địa phương của Việt Nam. Khi công cụ không tự nhiên, người dùng sẽ ngại tiếp cận, mỗi người dùng sẽ bỏ lỡ cơ hội tận dụng hàng chục nghìn “người lao động” gần như miễn phí mà AI mang lại. Trong khi các nước khác tận dụng AI để tiến xa, ta có nguy cơ bị bỏ lại. Vậy thì rủi ro lớn nhất chính là chi phí cơ hội. 

Đọc thêm: Các nhà sáng tạo châu Á bảo tồn di sản văn hóa bằng AI như thế nào?

Ngược lại, thành công mà chúng tôi hình dung là: bất kỳ người Việt nào cũng có thể tận dụng AI để làm nhanh hơn, tiết kiệm hơn. Khi đó, sẽ xuất hiện những đột phá rõ rệt trong giáo dục, y tế, hành chính công, kinh doanh… AI trở thành một phần tất yếu của mọi hoạt động sáng tạo và lao động.

Box: Nỗi lo lớn nhất là chúng ta không đi đủ nhanh và để mất cơ hội. Bởi cơ hội trong công nghệ thường đến rất ngắn hạn: nếu bỏ lỡ, chúng ta có thể tụt lại và phải quay về “vạch xuất phát”. Đó là lý do chúng tôi phải chạy liên tục.

Triết lý phi lợi nhuận

Với nền tảng công nghệ mạnh mẽ và từng thương mại hóa thành công ở Thung lũng Silicon, anh hoàn toàn có thể kiếm tiền từ AI – đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ bản địa. Vậy điều gì khiến anh chọn hướng tiếp cận phi lợi nhuận với các dự án như ViGen? Đây là bước đệm để thương mại hóa sau này hay là lựa chọn mang tính nguyên tắc?

Điều này tùy quan điểm. Có người lấy tiền làm thước đo, có người coi giá trị là những gì mình tạo ra. Với tôi và nhiều anh em, chúng tôi không giàu có gì, nhưng tiền đủ sống ở nước ngoài rồi. Thời gian còn lại có thể kiếm thêm, nhưng thực ra cũng không làm cuộc sống thay đổi nhiều. Vì thế, chúng tôi muốn làm những việc có ý nghĩa hơn. Với chúng tôi, giá trị ở đây không nằm ở tiền bạc, mà ở tác động xã hội. Thực ra, những sáng kiến này đều có thể kiếm tiền, nhưng mục tiêu của chúng tôi là lớn hơn: tạo ảnh hưởng và xây dựng nền tảng cho cộng đồng.

AI for Vietnam và STEAM for Vietnam là các tổ chức phi lợi nhuận, nhưng không thể tồn tại chỉ bằng thiện chí. Vậy anh giúp hệ sinh thái này vận hành bền vững như thế nào, cả về tài chính, nhân lực và mô hình hoạt động?

STEAM for Vietnam đã hoạt động 5 năm, gây dựng được tên tuổi và ảnh hưởng nhất định. Điểm then chốt nằm ở đội ngũ tình nguyện viên – hơn 600 chuyên gia công nghệ, du học sinh khắp thế giới. Lực lượng này chính là lý do chúng tôi làm được nhiều việc. 

Về tài chính, nguồn chính đến từ các khoản tài trợ (grant) của các tập đoàn quốc tế, đại sứ quán, mạnh thường quân, và sự đóng góp của chính tình nguyện viên. Khi coi đây là thước đo giá trị, họ sẵn sàng bỏ thời gian, công sức, và cả tiền. Chi phí hoạt động cũng thấp, do không phải trả lương cho tình nguyện viên, chủ yếu chỉ là hosting và một số khoản bắt buộc. Chúng tôi chưa bao giờ thu tiền của học sinh hay giáo viên, toàn bộ nguồn tài trợ từ nước ngoài đều dùng cho lợi ích của họ tại Việt Nam. Dù vậy, vì không chủ động được dòng tiền, chúng tôi cũng đang thử nghiệm một vài chiến lược tạo thêm nguồn thu để có thể tự trang trải trong tình huống xấu nhất là không còn tài trợ.

Đọc thêm: Apple công bố chip A19 Pro cùng loạt tuyệt phẩm mới: Động thái trở lại cuộc đua AI

Còn AI for Vietnam mới thành lập đầu năm nay nhưng ngay từ đầu đã nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ cả về tài chính lẫn kỹ thuật từ rất nhiều cá nhân và tổ chức bởi các hoạt động của nó có khả năng tạo ra ảnh hưởng lớn. Bên cạnh đó, nhiều công ty trong nước cũng mong muốn tiếp cận đội ngũ chuyên gia của AI for Vietnam để giúp họ xây dựng chiến lược AI, tư vấn hoạt động, hay đào tạo nhân lực – đây cũng có thể trở thành nguồn thu để tổ chức duy trì hoạt động.

Cách tiếp cận khác biệt

Thế giới đã có những mô hình hay chương trình nào tương tự cái anh đang theo đuổi? Theo anh, hệ sinh thái của mình khác biệt ở đâu? Và điều gì khiến nó phù hợp riêng với bối cảnh và nhu cầu của người Việt?

GenAI còn mới với cả thế giới nên hiện nay đúng là “trăm hoa đua nở”. Hầu hết các mô hình lớn đều xây dựng trên tiếng Anh – ngôn ngữ thống trị – còn nhiều ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt, bị xếp vào nhóm low-resource language (ngôn ngữ ít tài nguyên). Ở nhiều nơi, người ta cũng đang thử nghiệm, nhưng chưa có mô hình nào thực sự vượt trội. Vì vậy, chúng tôi chọn cách “vừa làm vừa học”, liên tục điều chỉnh.

Cách tiếp cận của AI for Vietnam dựa trên ba nguyên tắc. Thứ nhất, đứng trên vai người khổng lồ: Thay vì tự đào tạo mô hình từ đầu – vốn cực kỳ tốn kém – chúng tôi tập trung xây dựng bộ dữ liệu tiếng Việt, sau đó hợp tác với các đơn vị phát triển mô hình (đặc biệt là mô hình nguồn mở) để huấn luyện. Thứ hai, mã nguồn mở: Dữ liệu tạo ra sẽ được công khai để không chỉ doanh nghiệp Việt mà cả quốc tế cũng có thể sử dụng. Và thứ ba, hệ sinh thái sáng tạo mở (open innovation): Mọi cá nhân hay tổ chức đều có thể tham gia theo năng lực – từ sinh viên gán nhãn dữ liệu, tập đoàn lớn tài trợ hạ tầng tính toán, cho đến các cơ quan nhà nước hỗ trợ kết nối dữ liệu.

Điểm đặc biệt ở đây là tốc độ và tính bao trùm. Bởi khi cả cộng đồng cùng tham gia, tiến độ nhanh hơn nhiều. Cho đến thời điểm hiện tại, mọi thứ đang đi với tốc độ nhanh hơn những gì chúng tôi tưởng tượng. Kết quả đạt được sẽ không chỉ của riêng một tổ chức mà trở thành nền tảng chung cho nhiều người tiếp tục sáng tạo.

Làm công nghệ vì cộng đồng vừa cần chuyên môn cao, vừa cần sự đồng cảm sâu sắc. Vậy anh tìm kiếm điều gì ở những người cùng mình xây dựng hệ sinh thái này? Chiến lược nhân sự của anh dựa trên những nguyên tắc nào?

Thực ra, chuyện này nghe thì phức tạp nhưng lại khá tự nhiên. Tôi không tìm “người giỏi nhất” mà tìm những người cùng chia sẻ tầm nhìn và hệ giá trị. Tổ chức khi được xây dựng trên nền tảng ấy thì tự nó sẽ thu hút đúng người.

Không phải ai cũng tin vào con đường chúng tôi chọn – mười người thì có thể chỉ vài người gắn bó – và điều đó là bình thường. Quan trọng là những người ở lại cùng nhau chia sẻ niềm tin, nỗ lực, và giá trị. Khi có được “DNA” như vậy, tổ chức sẽ vận hành ổn định.

STEAM for Vietnam là một ví dụ. Bây giờ tổ chức này hầu như không cần tôi tham gia trực tiếp vào việc hằng ngày nữa. Nó đã có bộ gene văn hóa riêng, vận hành trơn tru. Tôi chỉ hỗ trợ về định hướng chiến lược hoặc huy động nguồn lực. Điều đó cho thấy khi chọn đúng người, cộng đồng sẽ tự đứng vững và phát triển.

Bên cạnh STEAM for Vietnam, AI for Vietnam, ViGen, anh còn đang ấp ủ những dự án nào khác để hoàn thiện hệ sinh thái? Nếu có thể chia sẻ, anh đang nhắm tới những mảnh ghép nào còn thiếu?

Nghe có vẻ cực đoan, nhưng tôi đang “tất tay” vào AI. Ngoài những dự án tham gia trực tiếp, tôi cũng làm cố vấn hoặc đầu tư cho một số startup AI khác. Ví dụ như Filum AI, tập trung phát triển AI agent để hỗ trợ doanh nghiệp tự động hóa chăm sóc khách hàng và quản trị trải nghiệm; hay ZTO Labs (Zero to One), xây dựng nền tảng để ai cũng có thể tạo ra AI agent riêng, như thể bạn có hàng nghìn nhân viên AI giúp xử lý công việc của cá nhân hay doanh nghiệp. Ngoài ra còn có một vài dự án trong lĩnh vực y tế. Điểm chung là tất cả đều xoay quanh AI – nơi tôi tin mình có thể đóng góp giá trị thực sự.

Nếu ngày mai anh gặp một học sinh lớp 9 ở một xã xa xôi miền núi phía Bắc và em ấy hỏi rằng: “AI có liên quan gì đến tương lai của em không?”, anh sẽ trả lời như thế nào?

Tôi sẽ nói rằng chắc chắn AI có liên quan. Nó giống như thời máy hơi nước đã thay đổi đời sống công nhân, nông dân – nhưng lần này AI thay đổi nhanh hơn và rộng hơn rất nhiều. Nếu quay lưng lại thì AI vẫn tác động đến mình, vì vậy tốt nhất là hiểu nó, học cách dùng nó để phục vụ cho tương lai của chính mình.

Tiến sĩ Trần Việt Hùng tốt nghiệp ngành Khoa học Máy tính tại Đại học Iowa (Hoa Kỳ) theo học bổng VEF của chính phủ Hoa Kỳ. Anh là nhà sáng lập Got It, startup AI tại Thung lũng Silicon chuyên phát triển các nền tảng giáo dục thông minh như PhotoStudy, MathGPT, ExcelChat... Anh cũng là nhà sáng lập tổ chức phi lợi nhuận STEAM for Vietnam để phổ cập giáo dục STEAM cho trẻ em, và gần đây khởi xướng tổ chức phi lợi nhuận AI for Vietnam nhằm kết nối nghiên cứu, giáo dục, và ứng dụng AI trong thực tiễn. Dự án ViGen là sự hợp tác chiến lược giữa Meta, Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC), và AI for Vietnam, với mục tiêu nâng cao năng lực AI quốc gia.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 09/2025

ĐỌC NGAY

Từ phân tích da cá nhân hóa đến bộ trang điểm dành cho người khiếm khuyết: Các thương hiệu làm đẹp đang ứng dụng AI ra sao?

AI Tablet trao quyền để người trẻ linh hoạt lựa chọn nhịp sống công việc mới

Nỗ lực toàn cầu định hình luật pháp cho AI: Ai viết được luật chơi?