รศ.ดร.ต่อภัสสร์ ยมนาค เปลือย ‘ต้นทุนที่มองไม่เห็น’ พลิกเกมด้วย AI เปลี่ยนธรรมาภิบาลให้เป็น ‘ทุน’ ของประเทศ

ส่วนต้นทุนที่น่ากลัวยิ่งกว่า คือ ‘ต้นทุนที่มองไม่เห็น’ ที่แฝงตัวในชีวิตประจำวัน “มันซ่อนอยู่ในอาคาร ในอุปกรณ์ และสินค้าต่างๆ เช่น เหล็กที่ใช้อาจไม่ได้คุณภาพเสี่ยงต่อการถล่ม รถดับเพลิงที่ซื้อมาแล้วถูกปล่อยทิ้งร้าง อาหารที่เรากินอาจไม่ตรงกับฉลาก หรือมีต้นทุนแฝงอื่นๆ ที่ประชาชนเป็นผู้รับภาระ”

ที่สำคัญกว่านั้น คอร์รัปชันยังเป็นการพรากโอกาสไปจากคนในสังคม “หากประชาชนไม่มีเงินไปจ่ายสินบนตั้งแต่ต้น พวกเขาก็ไม่มีโอกาสที่จะสร้างเนื้อสร้างตัวหรือตั้งบริษัทใหม่ได้เลย” ขณะที่ในระดับมหภาค ปัญหานี้ยังทำให้ต่างชาติไม่กล้าเข้ามาลงทุน เพราะไม่อยากรับความเสี่ยงกับต้นทุนแฝงที่คาดเดาไม่ได้ ประเทศต้องสูญเสียเม็ดเงินลงทุน (FDI) และสูญเสียขีดความสามารถในการแข่งขันไปอย่างน่าเสียดาย

รศ.ดร.ต่อภัสสร์ บอกว่า สิ่งเหล่านี้สะท้อนชัดเจนผ่านดัชนีภาพลักษณ์การคอร์รัปชัน (Corruption Perceptions Index - CPI) ที่สำรวจโดย Transparency International ซึ่งเป็นการประเมินวัดระดับการคอร์รัปชันที่ครอบคลุม 180 ประเทศและเขตปกครองทั่วโลก โดยเมื่อปี 2025 ไทยได้คะแนนเพียง 33 เต็ม 100 คะแนน ตกลงจากอดีตที่เคยได้สูงสุด 38 คะแนน และต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของโลกที่อยู่ประมาณ 42 คะแนน พร้อมชี้ให้เห็นว่าปัจจุบันคะแนนของไทยอยู่ในระดับที่ต่ำกว่าประเทศเพื่อนบ้านอย่างเวียด นามและลาวไปแล้ว

หลายทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศไทยพยายามแก้ปัญหาคอร์รัปชันด้วยการรณรงค์เรื่อง ‘จริยธรรม’ และการเป็น ‘คนดี’ ซึ่งรศ.ดร.ต่อภัสสร์ระบุว่า ปัจจุบันในโครงการอบรมจริยธรรมสำหรับเยาวชนกว่า 20-30 โครงการ และงบบูรณาการต่อต้านทุจริตกว่า 900 ล้านบาทนั้น กว่า 70 เปอร์เซ็นต์ถูกใช้ไปกับการอบรมบุคลากร แต่ทำไมการคอร์รัปชันยังไม่หมดไป

คำตอบของคำถามนี้ รศ.ดร.ต่อภัสสร์ได้ใช้กรอบแนวคิดทางเศรษฐศาสตร์ว่า มนุษย์มีขีดจำกัดในการแบกรับต้นทุน พร้อมยกตัวอย่างสถานการณ์จำลองที่น่าสนใจว่า สมมติว่ามีนักธุรกิจที่เป็นคนดีและผ่านการอบรมจริยธรรมมาอย่างเข้มข้น กำลังสร้างโรงแรมมูลค่ามหาศาล หากการก่อสร้างล่าช้า เขาจะต้องแบกรับต้นทุนดอกเบี้ยวันละ 500,000 บาท ซึ่งหากเจ้าหน้าที่รัฐที่รับผิดชอบการออกใบอนุญาตรู้เรื่องนี้ และเรียกรับเงินใต้โต๊ะ 400,000 บาทเพื่อแลกกับการอนุมัติเอกสาร ในวันแรกนักธุรกิจอาจจะปฏิเสธเพราะความมีจริยธรรม แต่ถ้าเจ้าหน้าที่ดึงเรื่องไว้จนถึงวันที่สาม ต้นทุนดอกเบี้ยจะพุ่งไปถึง 1.5 ล้านบาท เมื่อถึงจุดที่แบกรับไม่ไหว สุดท้ายระบบก็จะบีบบังคับให้นักธุรกิจคนนั้นต้องยอมจ่ายเงินให้เจ้าหน้าที่อยู่ดี

อ่านเพิ่มเติม: ณัฐพศิน เชฎฐ์อุดมลาภ กับภารกิจสร้างความมั่นคงทางพลังงาน และการส่งต่อมรดกที่ยั่งยืนสำหรับคนรุ่นถัดไป

ด้วยเหตุนี้ รศ.ดร.ต่อภัสสร์จึงนำเสนอแนวคิด ‘สมการคอร์รัปชัน’ ของศาสตราจารย์ Robert Klitgaard ที่ว่า Corruption (คอร์รัปชัน) = Discretion (อำนาจดุลยพินิจ) + Monopoly (การผูกขาด) - Accountability (ความรับผิดรับชอบ) ซึ่งเป็นการแก้ที่ ‘ระบบ’ โดยการลดอำนาจดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่ (D) ด้วยการสร้างกฎเกณฑ์ที่ชัดเจน ลดการผูกขาด (M) ให้เกิดการแข่งขันอย่างเสรี และเพิ่มความรับผิดรับชอบ (A) ด้วยการบังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจังและการเปิดเผยข้อมูลให้โปร่งใส “ในอดีตเวลาเราจะสู้กับคอร์รัปชัน เราพึ่งพาคนเยอะมาก เราเอาคนดีมาสู้ แต่คนเปลี่ยนได้ ระบบก็เปลี่ยนได้เช่นเดียวกัน แต่ระบบเปลี่ยนยากกว่า (ทนทานกว่า) เพราะฉะนั้นเราต้องมีความหวังที่เราจะเปลี่ยนระบบนี้ด้วย”

นอกจากนี้ ในยุคที่เงินลงทุนเคลื่อนย้ายได้อย่างรวดเร็ว ความโปร่งใสไม่ใช่เพียงประเด็นด้านจริยธรรมอีกต่อไป แต่เป็นปัจจัยทางเศรษฐกิจโดยตรง ซึ่งรศ.ดร.ต่อภัสสร์ชี้ว่า นักลงทุนต่างชาติไม่ได้มองเฉพาะสิทธิประโยชน์ทางภาษีหรือค่าแรง หากแต่พิจารณาความแน่นอนของระบบกฎหมาย ความโปร่งใสของภาครัฐ และความเสี่ยงจากการทุจริตควบคู่กันไปด้วย ดังนั้น เมื่อกระบวนการอนุมัติ การออกใบอนุญาต หรือการจัดซื้อจัดจ้างเต็มไปด้วยดุลยพินิจที่คาดเดาไม่ได้ นักลงทุนย่อมเลือกนำเงินไปลงทุนในประเทศที่มีต้นทุนความเสี่ยงต่ำกว่า

รศ.ดร.ต่อภัสสร์ ซึ่งปัจจุบันดำรงตำแหน่งรองศาสตราจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มีบทบาทโดดเด่นอย่างมากในวงการวิชาการและการขับเคลื่อนสังคม เมื่อครั้งศึกษาระดับปริญญาเอก (PhD) ด้าน Development Study จากมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ ประเทศอังกฤษ เขาเลือกทำวิทยานิพนธ์เรื่องการต่อต้านคอร์รัปชันโดยเฉพาะ โดยได้รับแรงบันดาลใจมาจากบิดา (รศ.ดร.ต่อตระกูล ยมนาค) อดีตนายกวิศวกรรมสถานแห่งประเทศไทย ที่ต่อสู้กับคอร์รัปชันมาตลอดชีวิต “ตอนเด็กไม่เข้าใจว่าทำไปทำไม แต่เมื่อโตขึ้นและทำงานวิจัย ก็เริ่มเห็นว่าประเทศอื่นที่แย่กว่าเรายังแก้ปัญหานี้ได้ ก็ถามตัวเองว่าทำไมไทยจะแก้ไม่ได้” และนั่นก็เป็นจุดเร่ิมต้นในการรณรงค์แก้ไขคอร์รัปชันผ่านผลงานต่างๆ อาทิ การร่วมก่อตั้ง HAND Social Enterprise ที่มุ่งสร้างความโปร่งใสและส่งเสริมธรรมาภิบาลในองค์กรต่างๆ, การเป็นผู้อำนวยการศูนย์ความรู้เพื่อต่อต้านคอร์รัปชัน (KRAC)

ผลงานที่โดดเด่นและสร้างชื่อเสียงให้อาจารย์ณิกอย่างมากคือการมีส่วนร่วมสำคัญในการพัฒนาเครื่องมือ ‘Act Ai’ (ร่วมกับองค์กรต่อต้านคอร์รัปชัน - ACT) ซึ่งเป็นแพลตฟอร์มที่ให้ประชาชนสามารถตรวจสอบการใช้จ่ายงบประมาณภาครัฐได้อย่างง่ายดาย หนึ่งในความสำเร็จเกิดขึ้นเมื่อปี 2021 เมื่อชาวบ้านใช้แพลตฟอร์มนี้เปิดโปงกรณีทุจริตเสาไฟกินรี นำไปสู่การเอาผิดผู้เกี่ยวข้อง พร้อมการได้รับรางวัล Anticorruption Champions Award จาก US Secretary of State ในปีเดียวกัน “AI นำมาใช้ตรวจสอบได้ทุกขั้นตอน และศักยภาพของบุคลากรสายเทคในเมืองไทยก็มีความเก่งกาจและล้ำหน้ามาก” รศ.ดร.ต่อภัสสร์กล่าว

อย่างก็ดี เมื่อพูดถึงการนำเทคโนโลยีขั้นสูงอย่าง AI หรือ blockchain มาใช้ปราบปรามการทุจริต ปัญหาหลักไม่ได้อยู่ที่เทคโนโลยี แต่อยู่ที่การ ‘ขาดแคลนข้อมูล (data)’ “วันนี้เราไม่ได้ขาด AI แต่เราขาด data” รศ.ดร.ต่อภัสสร์เปิดเผย “AI สามารถตรวจจับรูปแบบความผิดปกติ วิเคราะห์ความเสี่ยง หรือเชื่อมโยงเครือข่ายผลประโยชน์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่ทั้งหมดนั้นจะเกิดขึ้นไม่ได้เลย หากข้อมูลภาครัฐยังเปิดเผยไม่ครบถ้วน ไม่เป็นมาตรฐาน หรือไม่สามารถเชื่อมโยงข้ามหน่วยงานได้”

ดังนั้น การจะสร้าง ‘data asset’ หรือโครงสร้างพื้นฐานทางดิจิทัลได้ เราก็ต้องมีความจริงใจที่จะเปิดเผยข้อมูล (open data) อย่างมีมาตรฐานเสียก่อน หากทำได้ AI จะสามารถเข้ามาช่วยอ่านแพตเทิร์นและตรวจจับความผิดปกติ (detect) เช่น การฮั้วประมูลของบริษัทที่เสนอราคาต่ำกว่าราคากลางไม่ถึง 1 เปอร์เซ็นต์ได้อย่างแม่นยำ และช่วยให้หน่วยงานตรวจสอบทำงานได้ตรงจุดมากยิ่งขึ้น และเป็นจุดที่เทคโนโลยีจะเริ่มสร้างผลกระทบเชิงระบบอย่างแท้จริง “เครื่องมือหลายอย่างเรามีอยู่แล้ว ทำได้เลยวันนี้ คำถามจึงไม่ใช่เรื่องเทคโนโลยี แต่เป็นเรื่องเจตจำนง อยากทำกันจริงหรือไม่”

แม้การเปลี่ยนแปลงเป็นเรื่องยาก แต่รศ.ดร.ต่อภัสสร์ยังมองโลกในแง่บวก เขาเห็นว่ากว่า 10 ปีที่ผ่านมา สังคมไทยตื่นตัวต่อประเด็นคอร์รัปชันมากขึ้น ผู้คนเข้าถึงข้อมูลมากขึ้น และกล้าตั้งคำถามต่อการใช้อำนาจมากขึ้น

ในอดีต การต่อสู้กับคอร์รัปชันมักฝากความหวังไว้กับ ‘คนดี’ หรือผู้นำเพียงไม่กี่คน แต่ในยุคข้อมูลข่าวสาร เขาเชื่อว่าความหวังที่ยั่งยืนกว่าคือการสร้าง ‘ระบบ’ ที่ทำงานได้โดยไม่ต้องพึ่งบุคคลใดบุคคลหนึ่ง “คนเปลี่ยนได้เสมอ แต่ระบบที่ดีจะช่วยปกป้องสังคมได้ในระยะยาว” และย้ำว่า ประเทศที่สามารถสร้างความโปร่งใส เปิดเผยข้อมูล และใช้เทคโนโลยีอย่างมีประสิทธิภาพ จะมีความได้เปรียบในการดึงดูดการลงทุน สร้างนวัตกรรม และพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชน

ในสายตาของรศ.ดร.ต่อภัสสร์ การต่อต้านคอร์รัปชันจึงไม่ใช่เพียงภารกิจด้านจริยธรรม แต่เป็นยุทธศาสตร์การพัฒนาประเทศ และในโลกที่ AI กำลังกลายเป็นพลังขับเคลื่อนเศรษฐกิจ ข้อมูลที่โปร่งใสอาจเป็นสินทรัพย์ที่มีค่าที่สุดของชาติ

เพราะท้ายที่สุดแล้ว เทคโนโลยีที่ทรงพลังที่สุด ไม่ใช่เทคโนโลยีที่ฉลาดที่สุด หากแต่เป็นเทคโนโลยีที่ทำให้สังคมสามารถมองเห็นความจริงร่วมกันได้มากที่สุดต่างหาก

อ่านเพิ่มเติม:

รศ.ดร.รัตนาวรรณ มั่งคั่ง กับสินทรัพย์เปลี่ยนเกมธุรกิจ พลิก ‘คาร์บอน’ ให้เป็น ‘ทุน’

ก้าวประวัติศาสตร์ของเกาหลีใต้ ประเทศแรกของโลกที่ประกาศใช้กฎหมาย AI

เจาะลึก ‘CLICX’ Virtual Bank รายแรกของไทย กับการปฏิวัติไลฟ์สไตล์การเงินแห่งอนาคต