“Hủy diệt và Cứu rỗi”: Quyền lực đối thoại của thiểu số

Viet Thanh Nguyen bắt đầu với trường hợp Edward Said, một học giả người Palestine đã xác lập tên tuổi với khái niệm Orientalism (Đông phương luận). Với một cây cao bóng cả và có ảnh hưởng đến chính mình như vậy, Viet Thanh Nguyen quan tâm xem Said dùng cụm từ nào, “người tị nạn”, “người lưu vong”, để định danh bản thân người viết? 

Khi dẫn ra những lời Said viết, rằng ông thích thuật ngữ “người lưu vong” hơn là “người tị nạn”, rằng “’người lưu vong’ mang theo một chút đơn độc và tinh thần” (tr. 31), Viet Thanh Nguyen có tinh thần phê phán việc “người lưu vong có khả năng trở thành một nhân vật nổi tiếng, một nhà văn hoặc một học giả, trong khi các nhà văn và học giả thà thường là những kẻ lưu vong hơn là người tị nạn” (tr. 31). Thách thức hơn nữa, Viet Thanh Nguyen nhận xét: “Trong văn xuôi của Said, những người lưu vong thường tỏa ra mùi hương lãng mạn, hào nhoáng” (tr. 31). Đó là vì học giả này, cũng như nhiều người viết thuộc các nhóm “thiểu số” khác, đã được tôn vinh và gia nhập vào dòng chính thống, tựa như sự tưởng thưởng cho nỗ lực hòa nhập vào xã hội phương Tây.

Đọc thêm: Bền vững từ tri thức bản địa: Bài học từ hành trình của Julia Babcock

Nhưng chính Viet Thanh Nguyen cũng cho thấy, ông sớm nhận ra qua chính văn bản của Said khi phơi bày góc độ riêng tư hơn qua hồi ký, rằng mặc dù thuộc dòng chính thống, nhưng “lạc lõng, hoang mang trong vùng biên giới của kẻ ngoại cuộc trong lĩnh vực nhân văn và nghệ thuật” (tr. 32). Sự đồng cảm xảy ra khi chính Viet Thanh Nguyen đối diện với việc viết về tha nhân, “viết từ vị trí của kẻ khác. Thay vì giả vờ rằng tự truyện và thân thể của tôi tách rời khỏi phê bình, tôi thừa nhận gốc gác tị nạn của mình” (tr. 37). 

Cuộc đối diện này diễn ra xuyên suốt các bài viết. Viet Thanh Nguyen kể về cha mình, một người Công giáo di cư từ miền Bắc vào Nam năm 1954, rồi đến Mỹ năm 1975, chỉ trở về quê hương sau bốn mươi năm, dài gấp đôi hành trình của Ulysses. Tác giả tìm kiếm mối đồng cảm ở những hành trình tương tự ở nhiều tác giả di cư khác, để rồi dường như câu chuyện bên lề và thiểu số đối với không gian chính thống phương Tây lại là một nét phổ quát. Tác giả đòi hỏi sự nhìn nhận nghiêm túc đối với số phận các nạn nhân của chủ nghĩa đế quốc, của bạo lực và sự nuốt chửng họ của các định nghĩa từ các quyền lực hàn lâm.

6 bài giảng với những vấn đề khá nóng bỏng và dễ gợi ra các tranh luận sôi sục: Palestine và châu Á, sự nhập nhằng giữa cái gọi là phương Đông nhất thể hóa trong ý hệ thực dân và một vùng châu lục rộng lớn, đa dạng, vị thế của người thiểu số… nhưng giọng văn của Viet Thanh Nguyen khá chừng mực và thông tuệ. Sự điềm tĩnh trong việc kể lại các biến cố và hơn thế là khả năng gợi mở suy tư về bản chất khiến các bài giảng văn chương này là những tiểu luận có độ cộng cảm lớn. Ở đó, câu chuyện riêng tư cá nhân không độc đáo vì nó khác thường mà vì nó gợi ra đối thoại, bằng công cụ quyền lực tri thức, cất lên tiếng nói của những thân phận thiểu số.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 02/2026

ĐỌC NGAY

Định mệnh của các vì sao

Năng lượng hạt nhân: Hiểu đúng để không giáo điều

“Họ và tên”: Buông bỏ huyễn tưởng về dòng máu thuần nhất