Định mệnh của các vì sao

Tập hợp 12 truyện ngắn được thai nghén trong suốt giai đoạn 1990-2003, Heart Lamp là kết tinh từ những quan sát sắc sảo của Mushtaq về các thân chủ cô từng đại diện trong vai trò luật sư, cũng như những mảnh đời quanh mình. Các câu chuyện không ngần ngại chạm đến những vùng lõi nhạy cảm: từ bất bình đẳng giới, hố ngăn cách giai cấp, xung đột tôn giáo cho đến sự mục ruỗng của tham nhũng và nỗi giằng xé giữa truyền thống và hiện đại. Tác phẩm nhận được cơn mưa lời khen nhờ lối dẫn dắt dí dỏm, giọng văn đầy mê hoặc và hệ thống nhân vật sống động, tất cả cùng soi rọi vào góc khuất của những kiếp người bên lề xã hội Nam Ấn, đặc biệt là thân phận của người phụ nữ trong cộng đồng Hồi giáo.

Dù thành công của Mushtaq được ví như "định mệnh", nhưng đó là định mệnh được tạo nên từ ý chí kiên cường. Cô chiêm nghiệm rằng, một phụ nữ Hồi giáo tại Nam Ấn cũng giống như những nhân vật trong trang sách của mình: luôn phải đối diện với sự kỳ thị bủa vây từ các chuẩn mực gia trưởng, những cuộc hôn nhân áp bức và những khát vọng nghề nghiệp bị bóp nghẹt bất chấp nền tảng học thức.

“Học vấn không mặc nhiên biến người phụ nữ trở nên mạnh mẽ,” cô khẳng định. Theo Mushtaq, trong một cuộc hôn nhân mang nặng tính truyền thống, người vợ phải gánh chịu áp lực khổng lồ từ kỳ vọng sinh con và tòng gia nội trợ. “Bằng cấp suy cho cùng cũng chỉ là một tờ giấy. Nó không ban tặng sức mạnh hay kinh nghiệm để họ đương đầu với bão tố khi bước chân vào nhà chồng. Trước những áp lực ấy, sẽ có người vượt qua, nhưng cũng có kẻ phải ngã quỵ.”

Một lần, Mushtaq chứng kiến một cặp vợ chồng tranh cãi tại văn phòng luật: người vợ phàn nàn bị bỏ bê vì chồng mải chăm sóc người mẹ góa. Người chồng bất ngờ đáp lại rằng ông sẽ đứng ra tổ chức một đám cưới xa hoa để mẹ tái hôn với một người giàu có. “Tại Ấn Độ, điều đó gần như không tưởng, bởi hiếm người con nào để mẹ mình đi bước nữa ở tuổi đó. Tôi thực sự chấn động trước câu trả lời ấy,” cô nhớ lại. “Đàn ông ở đây thường rất ích kỷ. Việc một người con trai mong mẹ tái hôn trong sự trọng vọng là điều hoàn toàn mới lạ với tôi.” Tình huống này sau đó đã trở thành cốt lõi cho truyện ngắn A Decision of the Heart.

Xem thêm: “Thiền trong cuộc sống”: 15 năm trở về của hành giả hội họa Trầm Kim Hòa

Mushtaq cũng lột tả những bi kịch tương tự trong Black Cobras — tác phẩm được đạo diễn tiên phong Girish Kasaravalli chuyển thể thành phim năm 2004. Truyện kể về một phụ nữ bị chồng ruồng bỏ sau khi sinh con gái thứ tư; người chồng từ chối cấp dưỡng khiến đứa trẻ qua đời vì sốt và suy dinh dưỡng. Trong Fire Rain, cô xoáy sâu vào sự bất công khi một phụ nữ bị chính anh trai từ chối quyền thừa kế hợp pháp để độc chiếm tài sản. Còn với Stone Slabs for Shaista Mahal, Mushtaq phơi bày cuộc đời một người vợ bị xem như cỗ máy sinh sản kiêm người hầu; để rồi khi cô nằm xuống, người chồng lạnh lùng tái hôn với một cô gái chỉ vừa xấp xỉ tuổi con mình.

Ngay cả một cuộc hôn nhân bắt đầu từ tình yêu cũng không thể che chắn cho Mushtaq khỏi những cơn sóng gió. “Danh tính của tôi - với tư cách là một người Hồi giáo lẫn một phụ nữ - đã đeo bám tôi suốt cuộc đời,” bà chia sẻ. Năm 2000, một sắc lệnh fatwa đã được ban ra để chống lại Mushtaq sau khi bà thẳng thắn tuyên bố: Hồi giáo không hề cấm cản, mà chính chế độ phụ quyền đã tước đoạt quyền cầu nguyện tại đền thờ của phụ nữ một cách phi pháp. Dù sắc lệnh bị hủy bỏ sau đó ba tháng, bà vẫn bị một kẻ lạ mặt dùng dao mưu sát và chỉ thoát nạn nhờ sự can thiệp kịp thời của chồng.

Ngay cả khi đã chạm tay vào giải Booker Prize, những đòn tấn công vẫn chưa buông tha bà. Những lời công kích ác ý cho rằng vinh quang này thực chất thuộc về dịch giả Deepa Bhasthi. “Họ muốn hạ thấp uy tín của tôi, phủ nhận tầm vóc của một chủ nhân giải Booker. 90% độc giả hân hoan cùng tôi, nhưng 10% còn lại chỉ chực chờ làm tôi tổn thương. Họ muốn tôi ngừng viết, muốn tôi phải biến mất khỏi ánh hào quang này.”

Tháng 9 vừa qua, chính quyền bang Karnataka đã trân trọng mời Mushtaq làm khách danh dự khai mạc lễ hội Hindu Mysore Dasara. Dù vấp phải làn sóng chỉ trích cho rằng một người Hồi giáo không nên hiện diện tại sự kiện tôn giáo Hindu, bà vẫn hiên ngang xuất hiện dưới sự bảo vệ của lực lượng an ninh. Với bà, đó không chỉ là một sự kiện, mà là một chương tất yếu trong hành trình sống. “Để tồn tại, tôi buộc phải phản kháng,” bà khẳng định. “Tất cả những khoảnh khắc này rồi sẽ được khắc ghi vào dòng chảy lịch sử của Karnataka và của cả Ấn Độ.”

Nguồn cảm hứng giúp Mushtaq đứng vững đến từ những độc giả tìm thấy sự an ủi trong trang viết của bà, và đặc biệt là nhà cải cách B. R. Ambedkar, kiến trúc sư trưởng của Hiến pháp Ấn Độ. “Ông đã chịu đựng sự kỳ thị suốt đời chỉ vì xuất thân là người Dalit,” bà chia sẻ. “Vậy mà chính người đàn ông ấy đã viết nên hiến pháp cho cả một dân tộc. Đó chính là ngọn lửa thôi thúc tôi.”

Mushtaq khẳng định sẽ kiên trì với những chủ đề về đẳng cấp, giới tính và xung đột tôn giáo. “Sự đa dạng chính là vẻ đẹp cốt lõi của Ấn Độ,” bà nói. “Nhưng đáng tiếc, có những thế lực đang tâm hủy hoại điều đó.” Bên cạnh cuốn tự truyện đang ấp ủ, bà vừa có chuyến diễn thuyết tại Hong Kong. “Mục tiêu của tôi không phải là những danh hiệu phù hoa. Tôi chỉ muốn thế giới hiểu cuộc sống tại miền Nam Ấn Độ thực sự đang diễn ra thế nào.”

Bất chấp những hiểm nguy rình rập, bản lĩnh của bà chưa một lần lung lay. “Tôi đang bước đi trên lưỡi dao hai lưỡi, giữa những thế lực cực đoan bủa vây từ hai phía,” bà bộc bạch. “Tôi vẫn còn đó những câu chuyện chưa thể công bố lúc này. Tôi sẽ viết và cất giấu chúng đi, với hy vọng một ngày nào đó, khi tôi không còn nữa, thế giới sẽ được đọc chúng.”

Và Mushtaq vẫn viết, như một bản năng sinh tồn. “Ngay cả khi bị đe dọa, tôi vẫn sẽ tiếp tục. Nếu không thể viết, tôi không thể sống. Với tôi, viết cũng chính là hơi thở.”

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 12/2025

ĐỌC NGAY

Nhà làm phim Marcus Mạnh Cường Vũ và hành trình tìm kiếm chất thơ trong điện ảnh

Giữa lao xao, thả mình trôi

Triển lãm “Phố Của Phan”: Lời hồi đáp sau 20 năm của một tài năng hội họa