Đối thoại Shangri-La 2026: Vừa đối thoại, vừa phòng bị

Về phía Trung Quốc, sự hiện diện tại Shangri-La năm nay tuy gián tiếp nhưng vẫn bao trùm. Các thảo luận về những vấn đề như hiện đại hóa quân sự, điểm nóng tiềm tàng tại Biển Đông, Đài Loan, các hoạt động vùng xám và cạnh tranh công nghệ luôn có bóng dáng của Trung Quốc trong đó, dù Bộ trưởng Quốc phòng Đổng Quân tiếp tục vắng mặt năm thứ hai liên tiếp. Sự vắng mặt đó có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác sau, song tác động thực tế của nó là trao cho các bên còn lại nhiều không gian hơn để định hình câu chuyện về môi trường chiến lược xung quanh Trung Quốc mà không có tiếng nói phản biện trực tiếp từ Bắc Kinh.

Đọc thêm: Giáo dục hậu AI

Chuyển động rõ hơn ở cấp độ các nước trong khu vực là xu hướng tự phòng bị theo những hình thức linh hoạt và phi tập trung. Nhật Bản điều chỉnh chính sách xuất khẩu vũ khí và mở rộng hợp tác quốc phòng theo chiều hướng mà vài năm trước vẫn còn bị coi là nhạy cảm về chính trị. Australia thúc đẩy AUKUS và tập trung vào năng lực dưới mặt nước cùng giám sát biển. Philippines mở rộng mạng lưới an ninh ra nhiều đối tác cùng lúc trong bối cảnh chịu sức ép leo thang ở Biển Đông. Kết quả là cấu trúc an ninh khu vực đang hình thành theo dạng nhiều tầng nấc, với các cơ chế do ASEAN dẫn dắt ở một tầng, các liên minh song phương ở tầng khác, và một tầng thứ ba gồm các nhóm nhỏ linh hoạt tập trung vào công nghệ, thông tin và phối hợp năng lực, được ghép lại từ nhu cầu thực tế hơn là từ một thiết kế kiến trúc tổng thể.

Song song với đó, bản thân nội hàm của khái niệm an ninh cũng đang được mở rộng. An ninh khu vực ngày nay bao gồm cáp quang dưới đáy biển, dữ liệu, vệ tinh, trí tuệ nhân tạo, chuỗi cung ứng và không gian thông tin, chứ không chỉ được đo bằng số lượng tàu chiến hay phạm vi phủ sóng của tên lửa. Hệ quả là ranh giới giữa hòa bình và xung đột trở nên khó định vị hơn: một cuộc khủng hoảng trong tương lai có thể bắt đầu từ một tuyến cáp bị cắt hay một hệ thống mạng bị vô hiệu hóa, khi mà câu hỏi quy trách nhiệm trong những tình huống như vậy là câu hỏi mà luật pháp quốc tế hiện tại chưa có câu trả lời sẵn.

Trí tuệ nhân tạo (AI) là nhân tố đáng chú ý nhất trong quá trình mở rộng đó, vì nó tác động đồng thời lên nhiều tầng của cạnh tranh chiến lược. Ở tầng năng lực quân sự, AI rút ngắn vòng ra quyết định, tăng tốc độ vận hành và mở ra những phương thức tác chiến mà các học thuyết hiện tại chưa định hình kịp. Ở tầng thông tin, các hệ thống AI tạo sinh (generative AI) nội dung cho phép triển khai các chiến dịch gây ảnh hưởng ở quy mô và tốc độ chưa từng có, làm xói mòn nền tảng nhận thức chung mà bất kỳ cơ chế đối thoại nào cũng cần dựa vào. Ở tầng kinh tế, kiểm soát công nghệ AI trở thành một hình thức quyền lực mới, trong đó lợi thế dẫn đầu có thể chuyển hóa thành đòn bẩy địa chính trị theo những cách mà các quy tắc thương mại hiện hành chưa điều chỉnh được. Điều này đặt ra một thách thức chiến lược cho châu Á: phần lớn các cơ chế khu vực được xây dựng cho một môi trường an ninh khác, và năng lực thích ứng thể chế của khu vực đang bị thử thách bởi tốc độ thay đổi công nghệ.

Trong bức tranh lớn đó, ASEAN tiếp tục giữ một vị trí cần thiết dù còn tương đối khiêm tốn. Vai trò thực tế của tổ chức này là duy trì không gian đối thoại, giữ cho kiến trúc khu vực không bị phân mảnh thành các khối đối lập cứng nhắc như trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, và tạo ra một kênh tập thể giúp các quốc gia nhỏ và vừa có tiếng nói vượt tương quan lực lượng vật chất của mình. Vai trò trung tâm của ASEAN chỉ có giá trị thực khi nó được chuyển hóa thành khả năng giảm rủi ro và duy trì đối thoại ngay cả trong những thời điểm căng thẳng, chứ không phải chỉ là nguyên tắc được nhắc lại trong các tuyên bố chung.

Trạng thái “trung lập” mà châu Á đang ở trong đó, vừa cần thương mại, đầu tư và các kênh hợp tác đa phương, vừa gia tăng phòng bị và chuẩn bị cho những kịch bản xấu hơn, phản ánh một phán đoán ngày càng được chia sẻ rộng rãi hơn: hòa bình là kết quả của quản lý chủ động, và quản lý đó đòi hỏi cả đối thoại lẫn năng lực. Thách thức nằm ở chỗ giữ được tỉ lệ hợp lý giữa sức mạnh và kiềm chế, phòng bị đủ để không bị động trước khủng hoảng nhưng không đến mức tự mình trở thành nguồn kích động vòng xoáy leo thang.

Trong bối cảnh đó, bài phát biểu dẫn đề của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Shangri-La phản ánh một cách tiếp cận phù hợp với lợi ích cốt lõi của Việt Nam: đề cao luật pháp quốc tế, xây dựng lòng tin, biến đối thoại thành công cụ giảm rủi ro và bảo vệ không gian thông tin chung. Với một quốc gia có vị trí địa chiến lược nhạy cảm và truyền thống cần sự khéo léo trong điều hướng giữa các cường quốc, một khu vực mở và không bị phân cực là môi trường chiến lược tốt nhất, không phải vì lý tưởng trừu tượng mà vì đó là điều kiện thuận lợi nhất để Việt Nam bảo vệ chủ quyền, duy trì tự chủ và mở rộng dư địa chiến lược của mình.

Shangri-La 2026 vì thế một lần nữa khẳng định rằng hòa bình ở châu Á đang trở thành công việc thường xuyên, đòi hỏi năng lực, phán đoán và kỷ luật dài hạn. Trong một khu vực đang học cách sống chung với bất định, tiếng nói có giá trị là tiếng nói giúp các bên nhìn rõ hơn những rủi ro chung, những giới hạn cần được tôn trọng và những cơ chế cần được xây dựng trước khi khủng hoảng vượt khỏi tầm kiểm soát của bất kỳ ai.

ĐỌC NGAY

Những chiếc đèn làm từ sợi nấm tại trang trại Bewilder

Đời ai nấy chết: Cuộc chiến can đảm của những con người nhỏ bé trước bạo quyền

Sáng tạo & hủy diệt