Hội nghị Thượng đỉnh Giáo viên Nobel: La bàn của tri thức

Hơn 400 giáo viên hàng đầu thế giới từ cấp mầm non tới đại học, cũng như các chuyên gia chính sách và chương trình giáo dục có mặt tại khán phòng, đều nhận thấy quan điểm trên là sợi chỉ xuyên suốt các phiên thảo luận. Mối quan tâm của họ là làm cách nào để giáo viên nuôi dưỡng tinh thần sáng tạo cùng tính chủ động cho thế hệ tiếp theo khi học sinh tìm hiểu về thế giới ngay tại lớp học. Và giáo viên nên hành động ra sao khi các em ngày càng phụ thuộc vào AI để tìm kiếm tri thức? 

Đọc thêm: 5 trường nội trú Thụy Sĩ đang đào tạo giới tinh hoa toàn cầu thế hệ mới

Nhìn vào những tiến bộ khoa học được trao giải Nobel đã làm thay đổi thế giới, thật dễ hình dung khoa học như tháp ngà học thuật chỉ dành cho giới chuyên gia. Nhưng với Meldal, kiến thức khoa học, đặc biệt là hóa học, chính là đời sống: “Hóa học là tất cả mọi thứ - y học, sinh học, vật liệu...”. Ông cho rằng hiểu biết căn bản về khoa học mang lại lăng kính thực tiễn để giải quyết nhiều vấn đề. Trong sự nghiệp của Meldal, quan điểm đó đã dẫn đến ý tưởng đột phá: một phản ứng “click” cho phép các phân tử kết hợp dễ dàng, giúp các nhà hóa học lắp ráp các cấu trúc phân tử phức tạp như lắp ráp đồ chơi Lego, có tính ứng dụng trong nhiều lĩnh vực từ phát triển thuốc đến vật liệu tiên tiến. 

Con đường dẫn đến thành công đó bắt đầu từ tính tò mò hơn là chiến lược hay tham vọng dài hạn. Meldal nhớ lại hồi nhỏ mình từng làm pháo hoa và muốn hiểu phản ứng hóa học đằng sau màn trình diễn. Câu hỏi nhỏ bé ấy đã khởi sự con đường hóa học của ông. “Nếu bạn tò mò và có cá tính nổi loạn, bạn có cơ hội tốt để trở thành một nhà nghiên cứu”, ông nói. “Tôi chính là minh chứng sống”. Meldal hướng tới giảng dạy khoa học “tối ưu hóa để đáp ứng nhu cầu cá nhân của học sinh”. Ông ca ngợi trí nhớ hình ảnh của trẻ em và lập luận rằng ta thậm chí có thể đưa học sinh lớp một đến với môn hóa học nếu cho các em thấy thế giới ba chiều thay cho thế giới hai chiều như trong sách giáo khoa. Ông gợi ý rằng quá trình phản ứng được tái hiện sống động, ví dụ như chuyển hóa nước thành hydro và oxy để thành năng lượng sử dụng, sẽ mang lại hiệu quả học tập tốt hơn nhiều so với học thuộc công thức. 

Chung cục, Meldal nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đặt câu hỏi. “Nếu không đặt câu hỏi, bạn sẽ không nhận được câu trả lời”. Can đảm đặt câu hỏi là bước đầu tiên để nhìn thế giới theo hướng mới và sau đó, giải quyết vấn đề theo những cách mà ta chưa từng nghĩ tới. 

Đa số giáo viên có phản hồi tích cực trước bài chia sẻ của Meldal và nhớ lại học sinh đã say mê thế nào khi được tạo điều kiện để học qua trải nghiệm với chủ đề yêu thích. Một giảng viên Mỹ cho hay: “Tôi hiểu ngay điều Meldal hướng đến là gì khi ủng hộ học đi đôi với hành”. Bằng cách để sinh viên tự lựa chọn chủ đề và giải quyết vấn đề có thực trong đời sống, cô được thấy học trò dành hàng giờ thực hiện dự án và nhận được lời cảm ơn nồng hậu từ các em. “Khi sinh viên hào hứng đi thực địa để thu thập dữ liệu, niềm đam mê tìm ra câu trả lời cho vấn đề mình trăn trở sẽ vượt lên trên tính trì hoãn hay sự phụ thuộc vào công nghệ trong học tập”. 

Alexander Norén, phóng viên cấp cao về kinh doanh và công nghệ của Đài truyền hình Thụy Điển, đưa ra thực tế: những gì trước kia cần nhiều thế hệ nhà khoa học dành cả đời để nghiên cứu, nay có thể gói gọn trong một dự án nghiên cứu ngắn hạn. Ông trình bày về các phát kiến mới trong lĩnh vực y dược được trí tuệ nhân tạo hỗ trợ. Các thuật toán lập bản đồ cấu trúc protein chỉ trong vài ngày thay vì vài năm. Chúng mô phỏng cách các hợp chất mới di chuyển trong cơ thể, rút ngắn đáng kể các giai đoạn thử nghiệm phức tạp trước khi bệnh nhân được điều trị thành công. 

Trước khả năng phi thường ấy, giáo viên e ngại AI sẽ dần thay thế con người trong giáo dục và đào tạo. Nhưng thông điệp của Norén lại đầy hy vọng. Ông lập luận vai trò của chúng ta trong kỷ nguyên kỹ thuật số là sử dụng công nghệ với tư duy phản biện, thay vì cạnh tranh hay bác bỏ bước tiến của AI. Norén so sánh vị thế và rủi ro liên quan tới AI giống như sở hữu ô tô. “Việc tham gia giao thông tiềm ẩn nguy hiểm”, ông thừa nhận, nhưng lái xe cũng “đưa bạn từ điểm A đến điểm B nhanh hơn nhiều so với đi bộ qua nửa đất nước Thụy Điển”. Ông đề xuất mọi người nên làm chủ AI thông qua đào tạo, giống như cách ta “tới trường học lái xe” và thi lấy bằng. 

Một số giáo viên phản ánh việc học sinh chủ quan với bệnh truyền nhiễm và kháng sinh vì tin AI sẽ sớm tìm ra thuốc thay thế. Phản bác quan điểm này, Otta Cars, Giáo sư danh dự về Bệnh truyền nhiễm tại Đại học Uppsala, nhấn mạnh công nghệ không thể thay thế hiểu biết và ý thức của con người. Ông dẫn chứng: hiện tượng kháng thuốc đang gia tăng nhưng tìm ra kháng sinh mới lại rất nan giải. Nếu không ngừng lạm dụng, con người có thể quay lại thời kỳ trước khi có kháng sinh, khi nhiễm trùng từng là một trong những nguyên nhân chính khiến “một nửa dân số tử vong trước khi đến tuổi trưởng thành”. 

Nếu Hội nghị Thượng đỉnh Giáo viên cung cấp ý tưởng, thì Stockholm chính là ví dụ điển hình. Các giáo viên quốc tế sẽ đến trường Norra Real, một trong những trường trung học phổ thông lâu đời nhất ở Stockholm (1876) và là biểu tượng của danh tiếng học thuật. Cựu học sinh của trường gồm hai người đoạt giải Nobel Vật lý và Kinh tế, cùng nhiều thế hệ học giả, nhà hoạch định chính sách và nhân vật văn hóa có tầm ảnh hưởng quốc tế.

Với lịch sử lâu đời và chính sách tuyển sinh khắt khe, thật dễ tưởng tượng một bầu không khí cạnh tranh khốc liệt tại đây. Thực tế lại khác hoàn toàn: học sinh vui vẻ, thân thiện và vô cùng thoải mái. Thái độ nghiêm túc trong học tập đi kèm một nền đối thoại cởi mở. Lớp học được thiết kế chuyên cho thảo luận và tranh luận nhóm, nơi học sinh thách thức ý tưởng của nhau và phản hồi các quan điểm khác nhau với sự tự tin được rèn luyện từ nhỏ. “Chúng tôi đã làm điều này từ khi học mẫu giáo, vì vậy việc bày tỏ ý kiến và đặt câu hỏi là điều tự nhiên”, một học sinh giải thích. 

Magnus Jonsson, giáo viên và Điều phối viên Quốc tế tại Norra Real trong 20 năm, khẳng định nhà trường dành thời gian và công sức để khuyến khích các em hợp tác với nhau. Đây được xem là cách tiếp cận kiến thức từ nhiều góc độ, từ đó thúc đẩy sự hứng thú trong học tập và khả năng sáng tạo, trái với cạnh tranh bảng điểm số. Tại Norra Real, học sinh dành phần lớn thời gian vào vận động, trò chuyện và thực hiện các dự án thể hiện sự hiểu biết của mình - từ sáng tác nhạc và làm phim ngắn đến làm triển lãm tương tác kết hợp văn bản, hình ảnh và âm thanh.

Với Jonsson, nuôi dưỡng tính sáng tạo đã thu hẹp khoảng cách giữa học sinh và giáo viên. “Tôi thường bảo các em mang những gì mình thích đến lớp, như bài hát, bộ phim các em đã thưởng thức”. Khi cảm thấy được quan tâm, học sinh sẽ bớt ngại ngùng khi thể hiện bản thân, công việc sáng tạo dần nảy nở. Tính dễ tiếp cận, như học phí miễn phí và bữa trưa tại trường, giúp Norra Real vừa đáp ứng yêu cầu cao vừa mang tính hòa nhập. Ngôi trường là minh chứng cho nhận định của Wisell rằng một trong những yếu tố quan trọng quyết định sức khỏe là đảm bảo trẻ em được thực hiện quyền đến trường. Tại Norra Real, điều đó được thể hiện qua một môi trường hỗ trợ cơ thể khỏe mạnh và trí óc kiên cường, ham học hỏi. 

Từ khán phòng Hội nghị Thượng đỉnh đến hành lang lớp học, tại quê hương của giải Nobel, một thông điệp nhất quán hiện lên: ta có thể không dự đoán được cuộc khủng hoảng sức khỏe toàn cầu tiếp theo sẽ là gì, nhưng bằng cách hiểu và truyền đạt kiến thức đúng cách, con người có thể tác động đến mức độ chuẩn bị của mình khi nó xảy ra.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 04/2026

ĐỌC NGAY

Under the Same Sky: Những cá nhân kiến tạo tương lai cùng Rolex Perpetual Planet Initiative

Diễn đàn kinh tế Việt Nam 2026: Khi khoa học công nghệ trở thành trục chính cho phát triển quốc gia

Hành trình đưa văn học Việt bước ra thế giới bằng một “cách đọc mới”