Hành trình “vị nhân sinh” và tư duy phản biện của khảo cổ học qua góc nhìn của Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu

Quan niệm của bà cho rằng, nếu một xã hội không hiểu di sản của họ, làm sao họ có thể bảo vệ nó? Nếu một di tích chỉ tồn tại trên hồ sơ khoa học mà không có ai quan tâm, liệu nó có còn ý nghĩa không?

Với một nhà Khảo cổ học như bà Nguyễn Thị Hậu, công việc này giúp bà có nhiều góc nhìn mới về văn hóa. Thông qua các di tích, nghiên cứu khảo cổ cho thấy sự đa dạng văn hóa của Việt Nam: Mỗi cộng đồng, vùng miền đều có những đặc trưng văn hóa khác nhau. 

Đọc thêm: Nguyễn Thụy Đan, nhà nghiên cứu Hán Nôm và lịch sử Đông Á: “Học thuật phải tinh tế, nhưng không bất cận nhân tình”

Điều quan trọng là, khảo cổ học đã chứng minh rằng sự đa dạng văn hóa là một yếu tố vốn có của Việt Nam. Khi đảm bảo được sự đa dạng này, văn hóa sẽ phát triển. Ngược lại, nếu trải qua giai đoạn bị đồng hóa, bị xóa nhòa bản sắc, văn hóa dân tộc sẽ mất đi. Ngày nay, các quốc gia nhận diện nhau chủ yếu qua văn hóa. Những đặc điểm về thể chế hay chính trị không còn là yếu tố phân biệt quan trọng nhất.

Do đó, bằng những bài viết từ chuyện khảo cổ đô thị Sài Gòn đến di tích Óc Eo, bà đã giúp nhiều người nhận ra rằng, khảo cổ không chỉ là những gì đã qua, mà là những gì vẫn đang tồn tại, ngay dưới chân mình.

Bước vào nghề từ những năm 1980, tiến sĩ Hậu đã chứng kiến sự thay đổi của ngành Khảo cổ qua nhiều thế hệ. Ngày bà còn là sinh viên, khảo cổ vẫn là một lĩnh vực xa lạ, ít người theo đuổi. Nhưng đến nay, số lượng sinh viên chọn ngành này đã tăng lên đáng kể. Dù vậy, khảo cổ vẫn là một con đường nhiều thử thách.

Nhiều người hỏi bà, liệu khảo cổ có tương lai không? Bà luôn nói rằng, chừng nào con người vẫn còn quan tâm đến cội nguồn của mình, thì khảo cổ vẫn có ý nghĩa. Khảo cổ nghiên cứu tất cả những gì con người để lại. Ngày nay, con người để lại quá nhiều thứ, từ vật chất đến dữ liệu. 

Bà cũng hóm hỉnh: Nghề này sẽ tồn tại mãi, trừ khi có ngày tận thế. Nói vui vậy, nhưng thực sự khảo cổ không bao giờ thất nghiệp. Càng ngày con người càng để lại nhiều dấu vết, nhiều tầng lớp văn hóa. Dù là những gì được tạo ra có ý thức hay vô thức, tất cả đều là tư liệu quý giá cho khảo cổ học.

Niềm vui lớn nhất của bà là khi gặp lại học trò cũ, nghe họ kể về những dự án khảo cổ mới, những chuyến đi thực địa đầy hứng khởi. Có những sinh viên từng bị gia đình phản đối khi chọn khảo cổ, nhưng nhờ những bài giảng của bà, họ đã tìm thấy cách thuyết phục cha mẹ, tìm thấy con đường của riêng mình.

Với bà, ngành Khảo cổ học Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, giúp giải mã những góc khuất trong lịch sử, minh định lại nhiều khái niệm và khẳng định sự đa dạng văn hóa của đất nước. Với sự phát triển của công nghệ, khảo cổ ngày càng giúp nghiên cứu lịch sử, thậm chí là nghiên cứu con người tốt hơn. Nếu trước đây, ta nhìn một di tích chỉ thấy một cộng đồng chung chung, thì nay, với những kỹ thuật mới, ta có thể phân tích được dấu vết của từng cá nhân trong cả cộng đồng đó.

Tuy nhiên, ngành này vẫn còn nhiều hạn chế về lý thuyết, điều kiện nghiên cứu và trang thiết bị kỹ thuật. Nếu có thể khắc phục những điểm yếu này, khảo cổ học Việt Nam chắc chắn sẽ tiến xa hơn trong tương lai, và có cho mình nhiều nhà khảo cổ trẻ sẵn sàng cùng đồng hành với nghiên cứu lịch sử hơn.

Khi được đặt câu hỏi về mục đích của khảo cổ học, bà Nguyễn Thị Hậu mang đến một câu trả lời bất ngờ: không chỉ là hàn lâm và học thuật, mục đích của Khảo cổ học là một hành trình “vị nhân sinh”, giúp con người nói chung và người làm khảo cổ nói riêng có một tư duy lịch sử: đặt các sự kiện, sự việc, nhân vật trong bối cảnh cụ thể của nó. 

Bà chia sẻ: “Mình nghĩ rằng, mục đích cuối cùng của khảo cổ vẫn là đưa ra một lý giải thực sự logic, khoa học và khách quan về lịch sử và văn hóa của đất nước. Nếu không, kiến thức của chúng ta sẽ quá hẹp, không có cái nhìn toàn diện và thiếu những phương tiện để tiếp cận thông tin mới từ di tích, hiện vật. Khi đó, ta dễ bị thiên kiến, định kiến và có cách nhìn hạn hẹp, thậm chí lối mòn”.

Với bà, Khảo cổ học không chỉ đơn thuần là khai quật di tích, mà quan trọng hơn, đó là một phương pháp tiếp cận lịch sử một cách khách quan. Một di tích không chỉ có một câu chuyện duy nhất, mà luôn chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa, đòi hỏi người làm khảo cổ phải cẩn trọng, không vội vã kết luận và luôn đề cao tư duy khách quan.

Cũng giống như vậy, trong giảng dạy, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu không đặt nặng việc sinh viên phải ghi nhớ kiến thức theo khuôn mẫu, mà nhấn mạnh vào khả năng tư duy và tiếp cận vấn đề. “Ngay từ đầu, mình đã thiết lập mối quan hệ bình đẳng giữa nhà giáo và sinh viên. Bản thân không coi những điều mình nói ra là chân lý tuyệt đối. Khi có sự bình đẳng, giờ học trở nên thoải mái và thú vị, vì có thể tranh luận khoa học với nhau”.

Đọc thêm: 4 triết lý thành công của tỷ phú Lý Triệu Cơ để lại cho giới bất động sản châu Á

Bà tin rằng, điều quan trọng nhất mà một người thầy có thể truyền lại không chỉ là kiến thức, mà là những bài học từ sự sai lầm. “Những điều tốt có thể học từ nhiều nơi, nhưng kinh nghiệm sai lầm lại ít người truyền dạy. Nhưng chính từ những sai lầm, ta học được nhiều điều quý giá hơn”. 

Với Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Khảo cổ học không chỉ là một ngành khoa học, mà là một cách nhìn nhận thế giới. Nó dạy con người sự khiêm tốn trước những gì đã qua, sự kiên nhẫn trong việc tìm kiếm sự thật, và quan trọng nhất – sự kết nối với cội nguồn. 

Và có lẽ, điều quan trọng nhất mà Khảo cổ học mang lại, chính là giúp con người hiểu mình là ai.

ĐỌC THÊM: 

Yên Mai Linh, Nhà sáng lập và Chủ tịch MyLife Group: “Muốn nhân rộng chuỗi, phải hiểu về hệ thống”

Làn sóng điện hóa và lời từ biệt của các biểu tượng tốc độ

Các tỷ phú đang biến giải đấu bóng rổ NBA thành ngành công nghiệp tỷ đô như thế nào?