Cover Christine Argillet lúc nhỏ đứng cạnh Salvador Dalí (bên trái); vốn là người dí dỏm, Dalí khuyến khích Argillet nhìn thế giới theo cách khác khi rủ cô bé đeo cặp kính quang học khiến thế giới trông như bị đảo lộn
Christine Argillet lúc nhỏ đứng cạnh Salvador Dalí (bên trái); vốn là người dí dỏm, Dalí khuyến khích Argillet nhìn thế giới theo cách khác khi rủ cô bé đeo cặp kính quang học khiến thế giới trông như bị đảo lộn
1 / 1
Chân dung Salvador Dalí qua lăng kính của Christine Argillet, người trông nom bộ sưu tập nghệ thuật của gia đình với các tác phẩm được dệt nên từ tình bạn, lòng tin và hành trình thể nghiệm giữa cha bà và vị danh họa
Hơn cả một biểu tượng gắn liền với trường phái siêu thực, Salvador Dalí trong ký ức của Christine Argillet là một người đàn ông ham mê sự bất ngờ. “Mọi thứ qua tay ông đều khiến ta kinh ngạc”, bà hồi tưởng. “Nhưng ông luôn biết cách làm bản thân mình bất ngờ trước tiên”. Buổi sáng, Dalí thường xuất hiện với bộ ria mép trứ danh uốn theo một kiểu, để rồi vài tiếng sau “biến hóa” trong một dáng vẻ khác sau khi mày mò với sáp, băng dính hoặc màu nhuộm, đơn giản là để xem điều gì mới lạ sẽ xảy đến. Trong mắt một đứa trẻ, khung cảnh ấy vừa kỳ khôi nhưng cũng rất đỗi tự nhiên.
“Ông vốn là người cực kỳ láu lỉnh, hay bày ra mấy trò tiêu khiển nho nhỏ, không quá rườm rà, chỉ để đùa nghịch cho vui”, Argillet chia sẻ. Tuổi thơ của bà in đậm bóng hình Dalí. Ông thường trêu chọc cô nhóc, nghịch tóc cô, cũng như khích lệ cô bé nhìn thế giới bằng con mắt khác – như khi ông rủ Argillet đeo thử cặp kính quang học khiến hình ảnh dội về mắt trông như bị lộn ngược. Những khoảnh khắc thân mật, bột phát (và thi thoảng quái lạ) trên đã định hình cảm nghiệm đầu đời của bà về Dalí, người nghệ sĩ luôn xem sáng tạo là một phần không thể tách rời khỏi đời sống thường nhật.
Tinh thần ấy được truyền tải vào quá trình cộng tác trải dài năm thập kỷ giữa Dalí và cha bà, Pierre Argillet – nhà làm sách kiêm nghệ nhân in ấn về sau sẽ trở thành một trong những người bạn thân tín nhất của vị danh họa. Bộ sưu tập Argillet, với gần 200 bản khắc axit bên cạnh tranh màu gouache và tranh dệt, đã thành hình trong giai đoạn nghệ thuật biểu hình đã thoái trào ở châu Âu và bị trường phái trừu tượng che lấp. Dẫu đã thành danh, Dalí thấy mình càng ngày càng lạc điệu với thị hiếu thịnh hành ở thời điểm đó.
Đọc thêm: Tìm về những nhịp điệu vỡ lòng
Above Pierre Argillet thường đề xuất với Dalí các chủ đề bắt nguồn từ văn xuôi, thi ca và thần thoại. Tác phẩm Head with Drawers (1967) từ loạt tranh minh họa tập thơ Secret Poems của Guillaume Apollinaire
Pierre Argillet thường đề xuất với Dalí các chủ đề bắt nguồn từ văn xuôi, thi ca và thần thoại. Tác phẩm Head with Drawers (1967) từ loạt tranh minh họa tập thơ Secret Poems của Guillaume Apollinaire
1 / 1
Là người am tường văn chương và tha thiết với nghề vẽ lẫn in ấn thủ công, Pierre đem lại giá trị vô giá cho bộ sưu tập này: sự đầu tư về thời gian, lập trường kiên định và niềm tin tuyệt đối vào linh hồn sáng tạo của con người. “Cha tôi vốn là người xem trọng kỹ thuật vẽ tay và khắc axit”, Argillet cho hay. “Điều mà ông tìm kiếm ở Dalí là những bản khắc in thủ công trên tấm đồng. Trong mắt cha, đó là phương tiện hoàn hảo nhất để phô diễn tài năng của Dalí”. Trong quá trình cộng tác, bất đồng thường nảy sinh giữa Pierre và Dalí, thậm chí là gay gắt, nhưng luôn dựa trên sự tôn trọng mà họ dành cho nhau. Khi Pierre từ chối một bản khắc, Dalí chấp nhận quyết định đó mà không thấy buồn bực. “Ông sẽ bảo, ‘Ồ, tôi hiểu nó không hợp ý anh. Đừng lo, tôi sẽ làm ra thứ gì khác để anh xem’”, Argillet chia sẻ.
Không chỉ dồi dào về mặt số lượng, các tác phẩm thành hình từ màn kết hợp giữa họ còn mở ra một góc nhìn riêng biệt về chính Dalí. Bộ sưu tập Argillet thường được miêu tả là hài hòa. Theo Argillet, đặc tính ấy xuất phát từ con mắt tinh tường của cha bà trong vai trò một nhà làm sách. Pierre chuyên đề xuất các đề tài khởi nguồn từ văn xuôi, thi ca và thần thoại – như nhà thơ Apollinaire, kịch thơ Faust, thần thoại Hy Lạp, v.v. sau đó khẩn trương thu xếp môi trường sáng tác lý tưởng trước khi Dalí chuyển sự chú ý sang hướng khác. “Bạn phải cực kỳ tháo vát”, Argillet cho hay. “Nếu cha tôi không nhanh nhẹn như vậy, Dalí sẽ lao vào một dự án khác”. Khi vị danh họa dồn toàn bộ sự tập trung vào tác phẩm, thành quả đem lại khiến người xem phải sửng sốt khi biểu lộ trực giác nhạy bén của Dalí hơn là những suy tính kỹ lưỡng.
Above Dalí (bên trái) cùng nhà làm sách Pierre Argillet
Dalí (bên trái) cùng nhà làm sách Pierre Argillet
1 / 1
Cảm thức tinh anh
Khắc axit đòi hỏi ở người thực hành phương thức nghệ thuật này tính chuẩn xác cao. Những đường nét ăn mòn vào đồng không thể bị tẩy xóa, và người nghệ sĩ phải lật ngược hình ảnh trong lúc chạm khắc trước khi nó được in lên giấy. Bản chất bất di bất dịch về mặt kỹ thuật này đóng vai trò cốt lõi trong việc nắm bắt bộ sưu tập, khi các tác phẩm phơi bày rõ nét đôi tay và tâm cảm của Dalí một cách phi thường – mỗi sự ngập ngừng, từng nét họa bay bổng hay mạo hiểm đều được bảo lưu trên bề mặt kim loại. Khác với các tác phẩm hội họa được trau chuốt tỉ mỉ hàng tháng trời, những bức tranh in này lưu giữ và làm lộ rõ dòng cảm hứng vụt qua tâm trí người nghệ sĩ trong chớp nhoáng.
Above Tác phẩm Medusa (1963), từ loạt tranh về thần thoại Hy Lạp, trong đó Dalí dùng xác một con bạch tuộc mà ông tìm thấy trên bãi biển, nhúng nó vào axit rồi ấn nó lên tấm đồng
Tác phẩm Medusa (1963), từ loạt tranh về thần thoại Hy Lạp, trong đó Dalí dùng xác một con bạch tuộc mà ông tìm thấy trên bãi biển, nhúng nó vào axit rồi ấn nó lên tấm đồng
1 / 1
Yếu tố tùy hứng ấy cũng khiến khiếu hài hước và thái độ khiêu khích của Dalí hiện lên sắc nét, đầy chân thực. Trong ký ức của Argillet, bản khắc in nhân vật Medusa từ thần thoại Hy Lạp là tiêu biểu cho tinh thần trên. Một buổi sáng nọ, Dalí tìm thấy xác một con bạch tuộc trên bờ biển gần nhà ở Tây Ban Nha. Ông đã nhúng nó vào axit rồi ấn nó lên một tấm đồng, dùng vết hằn của con bạch tuộc để định hình bố cục tranh. Hình thể vằn vện xúc tu của Medusa lộ diện từ đó, gợi cảm nhưng cũng đầy đe dọa, trên tay là một chiếc đầu lâu. “Ông đã tạo ra một tác phẩm diệu kỳ từ một chất liệu ít ai ngờ đến”, Argille chia sẻ.
Đọc thêm: Hành trình tìm về những thực hành chế tác dân gian
Thời thơ ấu bên cha và Dalí đồng nghĩa với việc thế giới quan của vị danh họa đã thẩm thấu tự rất lâu trong bà trước khi Argillet có thể diễn giải nó bằng ngôn ngữ của chính mình. “Ông nhìn thế giới như một thể thống nhất nơi vạn vật đều liên hệ với nhau”, bà nói. Triết lý đề cao sự kết nối hơn là chạy đua với thời thế này đã trở thành vốn sống của gia đình bà, được trao truyền đến các thế hệ trong nhà. Sau này, khi Argillet đảm nhiệm vai trò coi sóc bộ sưu tập, bà hiểu rằng giá trị của công việc này vượt xa nghĩa vụ quản lý. Bà từng viết: “Vì đây là kho tàng duy nhất trực tiếp lưu giữ 50 năm cộng tác giữa Salvador Dalí và Pierre Argillet, nó đánh thức niềm vinh dự lẫn sự khiêm nhường trong bạn”. Kho lưu trữ của bộ sưu tập còn bao gồm vô số ảnh chụp, phim tư liệu, và kỷ vật gắn liền với cuộc đời của Dalí và Gala, người vợ kiêm nàng thơ của ông.
Above Blue Horses (1966), từ loạt tranh Individual Etchings
Blue Horses (1966), từ loạt tranh Individual Etchings
1 / 1
Việc gìn giữ bộ sưu tập đòi hỏi ở bà sự tỉnh táo trước góc nhìn giản lược về người nghệ sĩ. Hình tượng của Dalí trong con mắt đại chúng thường gắn liền với các thước phim quảng cáo, chương trình giải trí trên truyền hình, cùng những màn lăng xê bản thân khá là khoa trương – điều đó có chăng đã che khuất thái độ nghiêm cẩn mà ông luôn dồn vào công việc sáng tác. Pierre từng lo ngại về việc này, đặc biệt khi các con ông đã có lúc xem Dalí như một nhân vật nổi tiếng hơn là một người nghệ sĩ. Dẫu vậy, Argillet không tin là có tồn tại sự xung khắc giữa hai khía cạnh trên trong con người ông. Bà chỉ ra rằng Andy Warhol từng thừa nhận Dalí là hình mẫu tiền thân trong việc lĩnh hội sức mạnh mà sự nổi tiếng có thể mang lại cho nghệ sĩ. Mọi thứ sẽ rất khác một khi ta tiếp xúc gần với họ. Dành thời gian bên Dalí mỗi ngày, ta sẽ bắt gặp một người đàn ông luôn hăng say làm việc, siêng thức dậy trước lúc rạng đông, chuyên vùi đầu vào sách vở và thường xuyên lật giở những áng văn cổ điển hòng tìm tòi hướng tiếp cận mới trong sáng tác.
Nhờ vậy, bộ sưu tập Argillet ẩn chứa mối liên kết cảm xúc đầy chân thành và chiếm một vị trí “độc bản” bên lề những khuôn mẫu ước lệ trong dòng chảy chủ lưu. Tuy đã xuất hiện trong nhiều bảo tàng lớn và phòng tranh uy tín trên khắp châu Âu và Mỹ, các tác phẩm thuộc bộ sưu tập luôn gắn liền với kho tàng ký ức được dệt nên từ tình bạn đẹp cùng niềm tin to lớn giữa Dalí và gia đình Argillet. “Mối quan hệ đặc biệt ấy chính là nền tảng của bộ sưu tập vô cùng độc đáo này”, Argillet nhận định. “Nó đã định hình sự nghiệp và hành trình trưởng thành của đời tôi, cùng với đó là lịch sử gia đình mà tôi hết mực trân quý”.
Above Tác phẩm Magic Circle (1968), từ loạt tranh Faust Vignettes
Tác phẩm Magic Circle (1968), từ loạt tranh Faust Vignettes
1 / 1
Từ tháng 9 đến tháng 11 năm ngoái, khi bộ sưu tập được trưng bày tại phòng tranh Bruno Gallery ở Singapore, Argillet đã có mặt để trực tiếp chia sẻ những mẩu chuyện lý thú này. Bà luôn cân nhắc kỹ lưỡng để mỗi lần bộ sưu tập xuất hiện trong một triển lãm, công chúng đều sẽ có dịp đi sâu vào những lớp nghĩa ẩn sau từng tác phẩm. “Mỗi bức tranh khắc axit đều hé lộ những rung cảm riêng tư”, bà chia sẻ và chỉ ra rằng trên cùng một bản in, ta sẽ thấy khiếu hài hước, tính ngẫu hứng, và kỹ thuật điêu luyện của Dalí hội tụ cùng nhau. Với giới sưu tầm và chuyên gia, đó chính là điều làm nên giá trị của bộ sưu tập: thông qua các tác phẩm gói trọn nét họa phóng khoáng và khó lường của vị danh họa trong quá trình sáng tác, chân dung của Dalí không còn mang dáng dấp của một huyền thoại, mà hiện lên như một thực thể sống, đủ sức khiến ta đi từ ngạc nhiên này sang ngạc nhiên khác dẫu bao tháng năm đã trôi qua.
Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 04/2026
ĐỌC NGAY
Đạo diễn Mai Huyền Chi: “Nhìn nhau lâu hơn một xíu”
Credits
Images: THE ARGILLET COLLECTION
