TS Lê Võ Phương Nga: Dưỡng tài – dung tài – dụng tài là chiến lược quốc gia để Việt Nam không bị bỏ lại

Năm 2024, Việt Nam ban hành Nghị định 57 và tháng 10 này, Luật Khoa học Công nghệ (mới) và Đổi mới sáng tạo chính thức có hiệu lực. Đổi mới sáng tạo trở thành một ưu tiên mới cho Việt Nam. Với nền tảng ngân hàng – tài chính, chị thấy lĩnh vực của mình đang nằm ở đâu trong việc tạo nguồn lực bền vững cho R&D và đổi mới sáng tạo?

Tôi rất vui khi thấy R&D nói chung và trong lĩnh vực ngân hàng - tài chính nói riêng ngày càng được chú trọng và rất phát triển. Thực ra, ngành này vốn đã đi khá nhanh và tiên phong trong đổi mới, chứ không đợi đến Nghị định 57 hay Luật mới.

Tại Việt Nam tôi quan sát thấy có hai điểm nổi bật. Thứ nhất, Việt Nam là một trong những quốc gia ứng dụng công nghệ tài chính rất nhanh và hiệu quả. Chẳng hạn, thanh toán không tiền mặt ở Việt Nam đã và đang được triển khai với tốc độ vượt trội, thậm chí nhanh hơn nhiều quốc gia châu Âu nơi tôi đang làm việc, do môi trường pháp lý và sự linh hoạt cho phép.

Thứ hai, ngược lại chút, là Việt Nam cần đi mạnh hơn về yếu tố con người trong lĩnh vực này. Công nghệ có thể mua, có thể học, nhưng nhân tài trong tài chính – ngân hàng mới là yếu tố quyết định sự phát triển bền vững. Ngành này cần tập trung thu hút bồi dưỡng lực lượng nhân sự giỏi, không chỉ để nắm bắt cái mới tức thời, mà còn để tạo nền tảng lâu dài.

Ngành Tài chính - Ngân hàng để phát triển bền vững, theo nhận định của tôi có hai hướng cần chú trọng. Một là công nghệ phải thân thiện, dễ dùng. Ứng dụng hay công cụ dù tiên tiến đến đâu cũng phải gắn với nhu cầu thực tế của người dân. Sự cạnh tranh giữa các ngân hàng hiện nay nằm ở trải nghiệm của người dùng: app nào dễ sử dụng hơn, dịch vụ nào thuận tiện hơn, khách hàng sẽ đến và ở lại đó.

Hai là công nghệ phải phủ sóng rộng rãi. Ngân hàng số hay các dịch vụ tài chính không thể chỉ tập trung vào một nhóm nhỏ, mà phải tiếp cận được nhiều tầng lớp khách hàng, từ đô thị đến nông thôn, từ người dân trong nước đến cộng đồng quốc tế. Chỉ khi công nghệ tài chính vươn tới nhiều đối tượng, nó mới thực sự bền vững.

Nói ngắn gọn, ngân hàng không còn chỉ là nơi huy động vốn hay cho vay, mà trở thành một hệ sinh thái dịch vụ gắn với đời sống hằng ngày. Chính sự thân thiện và khả năng bao phủ rộng sẽ quyết định ngân hàng nào đi được đường dài trong đổi mới sáng tạo.

Nếu xây dựng một chiến lược huy động vốn cho các dự án R&D tầm quốc gia, chị sẽ ưu tiên công cụ hay giải pháp tài chính nào để vừa thu hút được nguồn vốn lớn, vừa đảm bảo hiệu quả sử dụng?

Để xây dựng chiến lược huy động vốn cho các dự án R&D tầm quốc gia, tôi cho rằng cần bắt đầu từ ba trụ cột: nhà nước, doanh nghiệp và học thuật. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý và cơ chế hỗ trợ; doanh nghiệp đảm nhận phần quản trị đầu tư, gắn nghiên cứu với nhu cầu thị trường để tăng năng lực cạnh tranh; còn khối học thuật là nơi sản sinh tri thức và công nghệ nền tảng. Hiện cả ba khối này đều đang được thúc đẩy mạnh mẽ, không chỉ nhờ các văn bản pháp lý mới (như Nghị định 57 và Nghị quyết 68), mà còn trong bối cảnh một làn sóng đổi mới toàn cầu đang diễn ra, buộc Việt Nam phải đi nhanh để không bị bỏ lại phía sau.

Tuy nhiên, để vừa thu hút được nguồn vốn lớn vừa đảm bảo hiệu quả sử dụng, chúng ta cần một công cụ tài chính mới: một thị trường trao đổi cho sáng kiến – một dạng “marketplace” cho R&D. Ở đó, ý tưởng, nghiên cứu, sáng chế có thể được đăng ký, giao dịch và thương mại hóa, tương tự cách các nhà đầu tư thiên thần rót vốn cho startup ngay từ giai đoạn rất sớm.

Cơ chế này sẽ tạo ra hai lợi ích then chốt. Thứ nhất, khơi thông thêm dòng vốn mới cho R&D, không chỉ từ ngân sách hay doanh nghiệp riêng lẻ, mà từ cả cộng đồng nhà đầu tư rộng lớn. Thứ hai, mở ra cơ hội sinh lời cho nhà đầu tư, bởi nhiều nghiên cứu ban đầu tưởng chừng rủi ro, nhưng khi trở thành sáng chế hay bằng độc quyền, giá trị có thể tăng đột biến.

Nếu có một thị trường minh bạch, được pháp lý bảo trợ, thì ý tưởng từ phòng thí nghiệm có thể nhanh chóng đến tay nhà đầu tư, rồi từ đó đến người dùng. Đây chính là cách tạo ra chuỗi giá trị khép kín cho R&D: từ tri thức – vốn – thị trường, đảm bảo sự gắn kết giữa nghiên cứu và thực tiễn phát triển.

Đọc thêm: Best of Switzerland: Tổng Thư ký SVEF Rachel Nguyen Isenschmid và góc nhìn đa chiều về phát triển Việt Nam

Chị từng chia sẻ: “Chúng ta chọn cách đưa những người giỏi về, thay vì bỏ tiền mua công nghệ”. Trong bối cảnh Việt Nam đang cần gấp rút xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao trong khoa học công nghệ, đâu là ý nghĩa chiến lược của lựa chọn này?

Theo tôi, lựa chọn đưa nhân tài về thay vì chỉ bỏ tiền mua công nghệ mang ý nghĩa chiến lược lâu dài. Mua công nghệ có thể giải quyết nhu cầu trước mắt, nhưng đó chỉ là giải pháp tạm thời: công nghệ hôm nay có thể tiên tiến, nhưng ngày mai đã lạc hậu. Trong khi đó, khi thu hút được nhân tài, chúng ta không chỉ tiếp cận công nghệ hiện có, mà quan trọng hơn, họ chính là những người tiếp tục nghiên cứu, phát triển và kết nối để mang về những nguồn lực mới cho đất nước.

Phát triển khoa học – công nghệ luôn xoay quanh ba yếu tố: vốn, công nghệ và con người. Trong đó, con người mới là yếu tố quyết định, bởi nhân tài chính là người có khả năng mang về cả hai nguồn lực còn lại. Đây mới là con đường đảm bảo cho sự phát triển bền vững.

Từ trải nghiệm của tôi khi làm việc với các nhân tài từ nhiều quốc gia, tôi nhận ra chỉ khi nào những nhân tài ấy “thực sự được tham gia”, thực sự là “chủ thể” của các câu chuyện, các bài toán cụ thể của Việt Nam, thì họ mới có thể phát huy hết giá trị.

Đó cũng là thử thách lớn nhất nhưng đồng thời là sứ mệnh của chúng tôi tại Tổ chức Khoa học và Chuyên gia Việt Nam Toàn cầu (AVSE Global), một tổ chức tiên phong tập hợp những nhân tài, những người Việt xuất sắc trên khắp thế giới. 

Vậy AVSE Global hiện đang hiện thực hoá sứ mệnh “đưa nhân tài về” như thế nào?

Chúng tôi gọi đó là “hành trình nhân tài”, diễn ra theo ba giai đoạn: tìm kiếm – kết nối – hành động. Quan trọng nhất là tạo ra những không gian để các nhân tài cùng hành động, tạo ra sức mạnh cộng hưởng.

Để gắn bó lâu dài, các nhân tài cần được trao cơ hội rõ ràng: từ chính sách quốc gia đến dự án địa phương, từ học thuật đến doanh nghiệp. Tôi nhấn mạnh triết lý dưỡng tài – dung tài – dụng tài: nhân tài không chỉ để sử dụng, mà cần được công nhận, được phát triển, được có cơ hội thử thách, và được phát huy lan tỏa nguồn lực ở lĩnh vực họ giỏi nhất.

Lợi thế của những trí thức nhân tài Việt toàn cầu là họ vừa có khả năng nói ngôn ngữ khoa học quốc tế, vừa am hiểu văn hóa Việt – đó chính là lợi thế cạnh tranh đặc biệt.

AVSE Global cụ thể hóa sứ mệnh này qua nhiều sáng kiến: từ chuỗi Diễn đàn Người Việt có Tầm ảnh hưởng (2019 tại Hà Nội, 2024 tại Paris, và 2026 sẽ tiếp tục tại Paris), cho đến những chương trình mới như Vietnamese Youth Global Vision dành cho thế hệ trẻ, hay thương hiệu One Global Vietnam đưa hình ảnh đất nước ra các sân chơi quốc tế.

Tất cả đều xoay quanh ba trục T-I-S: Talent (Nhân tài), Innovation (Đổi mới sáng tạo), và Sustainability (Bền vững), được vận hành theo trình tự Think – Connect – Act (Tư duy – Kết nối – Hành động). Từ tư vấn chính sách, tổ chức hội thảo quốc tế, đào tạo lãnh đạo, đồng hành với địa phương – doanh nghiệp, đến phát triển tri thức và sáng tạo – mục tiêu sau cùng vẫn là một: biến sự kết nối thành hành động thiết thực cho sự phát triển dài hạn của Việt Nam.

Cuối cùng, nếu cần gửi một thông điệp tới các chuyên gia và bạn trẻ Việt Nam, chị muốn nói gì?

Tôi luôn tin rằng những “bài toán hay” cho sự phát triển đất nước chưa bao giờ thiếu. Vấn đề là chúng ta có dám gắn sự nghiệp cá nhân với hành trình chung của dân tộc theo cách có ý nghĩa, dài hạn và bền vững hay không. Đất nước đang rất cần sự chung tay của chúng ta – và đây không chỉ là một khẩu hiệu.

Với các bạn trẻ, tôi muốn nhắn nhủ rằng con đường cống hiến không chỉ dành cho những người đã thành đạt; nó có thể bắt đầu ngay từ bạn, ngay hôm nay. Có rất nhiều chương trình, đối tác và cơ hội để thử sức, chứng minh bản thân và tạo ra giá trị cho cộng đồng.

Tôi tin rằng, nếu cùng nhau hành động, chúng ta có thể làm nên nhiều điều không cần phải “phi thường” nhưng chắc chắn, thiết thực và có ý nghĩa lâu dài cho Việt Nam. 

Quick Fire

TS Lê Võ Phương Nga

Nếu phải chọn giữa “thời gian” và “nguồn lực tài chính” để làm dự án, chị sẽ chọn gì?

Tôi sẽ chọn… tìm cách có cả hai (cười). Thời gian và tài chính đều là nguồn lực thiết yếu, không thể tách rời. Tôi không nhìn chúng như một chiếc bánh cố định phải cắt chia, chọn cái này thì mất cái kia. Với tôi, quan trọng là biết thúc đẩy để tạo ra sự cân bằng, vì trong cái này luôn có thể tìm thấy cái kia, và ngược lại.

Điều gì khiến chị cười một mình khi nghĩ lại?

Những sự “liều” không sợ gì của tôi.

Nếu không làm trong lĩnh vực tài chính, chị sẽ làm gì?

Chắc tôi sẽ làm một chuyên gia thương thuyết, xử lý khủng hoảng, hay một nhà hoạt động cộng đồng.

Cuốn sách nào chị luôn muốn đọc lại?

Nếu tôi biết được khi còn 20 của Tina Seelig hoặc Dám nghĩ lại của Adam Grant.

Điều gì khiến chị thấy mình được tiếp thêm năng lượng ngay lập tức?

Một sự thay đổi tích cực của người đối diện.

Tóm gọn khát vọng của chị trong 10 năm tới bằng 1 từ?

Tiến bước.

Câu nói nào chị luôn nhớ để tự nhắc mình?

Mọi vấn đề luôn có giải pháp của nó.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 10/2025

ĐỌC NGAY

Cuộc đua của định mệnh: Phía sau những đấu trường học thuật khốc liệt nhất thế giới

Tô Duy, Nhà sáng lập New Sports: Xây sân, làm giải và đưa bóng rổ thành “ngôn ngữ” của thế hệ mới

Bác sĩ Hồ Ngọc Minh: “Tương lai của vận động viên không chỉ nằm ở đôi chân, mà còn trong sức mạnh của công nghệ”