Kiến trúc sư Vương Phan Liên Trang: Kiến tạo tương lai đô thị

Và Việt Nam đang đứng ở đâu trong cuộc đối thoại này?

Việt Nam, cũng như nhiều đô thị châu Á, không cần sao chép mô hình từ Âu Mỹ. Chúng ta đã có sẵn nền tảng và bản sắc riêng. Bản sắc không chỉ là hình ảnh đình, chùa, miếu mạo, lại càng không phải khẩu hiệu hay công cụ marketing, mà là câu chuyện riêng của từng đô thị. Mỗi mảnh đất đều có “DNA” riêng, tức là lịch sử, văn hóa, và cách con người đã sống ở đó, nhưng đôi khi chưa được nhận diện hoặc tôn vinh đúng mức. Ví dụ, ở TP Hồ Chí Minh, nhiều người nghĩ hệ thống giao thông ô bàn cờ là di sản của Pháp để lại, nhưng thực tế các trục đường chính đã có từ trước đó, do người Việt thiết kế, và hướng chọn cho các thành lũy, trục chính ở Việt Nam có triết lý riêng, cũng không giống với Trung Quốc. Hay như Buôn Ma Thuột, trước khi người Pháp tìm đến, vốn đã là một trung tâm cư trú và giao thương sôi động của người bản địa, với cấu trúc không gian gắn với nước, suối, và hồ. Ta phải “giải mã” được DNA của đô thị để từ đó phát triển tiếp, thay vì chỉ nhìn vào lớp lịch sử gần hơn hay cố gắng trở thành một phiên bản của nơi khác.

Vậy chị chuyển hóa DNA đó vào dự án thực tế như thế nào?

Với những dự án trải dài từ Bắc tới Nam, tôi và cộng sự luôn tìm cách đưa ra các giải pháp thiết kế dựa vào nơi chốn và dựa vào tự nhiên (nature-based solutions). Ví dụ, tại vùng thấp trũng của Huế, chúng tôi thiết kế đô thị có thể "chứa" được nước để sống chung với ngập, đồng thời tái tạo lại một khu bảo tồn ngập nước, tạo không gian dành cho chim quay trở lại, cây bản địa và hệ sinh thái nước được phục hồi. Tại nơi sông nước của Hội An, chúng tôi lấy chính thiên nhiên làm điểm nhấn trong thiết kế, bên cạnh phát triển nhà ở chất lượng cao, chúng tôi tăng diện tích dừa nước - một phần di sản sinh thái đặc trưng của địa phương..

Khi các đô thị ngày càng phát triển, theo chị, những giá trị nào sẽ trở nên đáng khao khát hơn trong đời sống đô thị?

Những giá trị vừa tinh tế vừa thực tế hơn và trở về bản thể nguyên sơ. Một ví dụ là khái niệm “làng trong phố” (urban village), mà chúng tôi đã theo đuổi từ sớm. Đây là mô hình sống kết hợp giữa nhịp sống đô thị hiện đại và “hồn cốt” của làng Việt, nơi con người vẫn giữ được kết nối với thiên nhiên và cộng đồng, một không gian sống gần gũi, chấp nhận mật độ cao nếu đã vốn có của thực trạng, và đón nhận tính hữu cơ về mặt thiết kế, đồng thời có những không gian mở lớn, gắn với mặt nước ở trung tâm là không gian sinh hoạt chung.

Theo chị, đâu là ranh giới giữa một công trình đẹp và một công trình thực sự có trách nhiệm với nơi nó tồn tại?

Một không gian sống thực sự có giá trị không thể chỉ đẹp ở bề ngoài, mà còn phải có trách nhiệm với môi trường và cộng đồng. Thực tế, có nhiều dự án tự nhận là “xanh”, nhưng bản thân sự xuất hiện của chúng lại gây tổn hại đến hệ sinh thái: phá vỡ đa dạng sinh học, ảnh hưởng đến dòng chảy tự nhiên, đặc biệt trong các khu vực ven sông, ven biển. Quan điểm của tôi là phải rất thận trọng với thiên nhiên. Con người ngày xưa nhỏ bé trước tự nhiên nên biết tôn trọng; còn ngày nay, khi quá tự tin, đôi khi đưa ra những quyết định quá tham vọng.

Trong công việc, tôi luôn trao đổi thẳng thắn với đối tác: nếu một dự án không phù hợp, không mang lại lợi ích cho chính khách hàng, tôi sẵn sàng từ chối. Điều quan trọng không phải là có thêm dự án, mà là vì sự lâu dài, bền vững. Gần đây, ở Hoa Lư (Ninh Bình), khi làm dự án nhà ở tại vùng đất di sản, mọi quyết định thiết kế của chúng tôi đều xuất phát từ một nguyên tắc: sống trong lòng di sản một cách trân trọng. Không chỉ bảo tồn, mà còn phải hòa nhập và tiếp nối giá trị đó trong đời sống hiện đại.

Quy hoạch đô thị định hình cách chúng ta di chuyển và tương tác. Theo chị, nó có đang âm thầm định hình cả cách chúng ta ăn uống, tiêu dùng, và chăm sóc bản thân?

Chắc chắn như vậy. Quy hoạch và thiết kế có sức mạnh định hình lối sống và điều chỉnh hành vi. Một đô thị có giao thông công cộng thuận tiện và những làn riêng cho xe đạp cho con người sự lựa chọn bỏ bớt ô tô và xe máy, một không gian có nhiều khoảng mở xanh sẽ thúc đẩy lối sống vận động, một phố đi bộ hấp dẫn sẽ gắn kết cộng đồng. Thiết kế truyền cảm hứng cho những thói quen tốt. Khi không gian được thiết kế giàu cảm xúc, nó còn nhắc nhở chúng ta mỗi ngày về việc trân trọng bản thân và từng khoảnh khắc của cuộc sống. 

Từ enCity đến enfarm, có vẻ như chị đang tiếp cận đô thị như một hệ sinh thái sống. Điều gì kết nối hai hành trình này?

enfarm là hành trình hỗ trợ nông nghiệp thông minh, nông nghiệp chính xác, nông nghiệp tử tế, giúp nông dân làm giàu, thúc đẩy thương mại công bằng và bảo vệ môi trường. Đây không phải là một hướng đi tách biệt khỏi enCity, mà là sự tiếp nối tự nhiên của cùng một tư duy  về phát triển bền vững. Nếu với enCity, tôi đặt câu hỏi “làm thế nào để các thành phố đáng sống hơn”, thì enfarm đi sâu hơn vào nền tảng của đời sống đó: an ninh lương thực, sức khỏe của người tiêu dùng, của cây và của đất.

Trong thập kỷ tới, chị hình dung tầng lớp tinh hoa Việt Nam sẽ sống trong những đô thị như thế nào?

Đó sẽ là những đô thị tri thức thông minh và đậm tính cá nhân hóa, nơi mà ranh giới giữa làm việc - nghỉ ngơi - sáng tạo được xóa nhòa. Dự án khu đô thị để chuẩn bị sẵn sàng cho nền công nghiệp 5.0 mà chúng tôi đã thiết kế tại Singapore là một ví dụ như thế. In 3D và hàng loạt công nghệ mới giúp sản xuất không còn là ô nhiễm mà có thể bố trí ngay tại nơi ở. Người dân và du khách có thể tự thiết kế, cá nhân hóa các sản phẩm mình định mua và chiêm ngưỡng tận mắt quá trình sản xuất. Trải nghiệm mỗi ngày sẽ là sự hòa quyện giữa công nghệ cao (high-tech) và chạm đến cảm xúc (high-touch). Con người không chỉ đơn giản là sống, mà còn tận hưởng di sản do chính mình góp phần tạo ra.

Kiến tạo di sản thay vì “bảo tàng hóa”

Kiến tạo di sản mới là một hướng đi rất quan trọng trong quy hoạch và thiết kế hiện nay. Nếu chỉ “bảo tàng hóa” di sản, tức là đóng khung, trưng bày tĩnh, thì di sản sẽ dần xa rời đời sống, đặc biệt là với thế hệ trẻ. Muốn di sản sống, cần tích hợp nó vào đời sống đương đại: để con người có thể trải nghiệm, sử dụng, và sống cùng nó mỗi ngày. Khi người dân có thể kinh doanh, sinh hoạt, tận hưởng không gian, như ở Hội An, thì di sản mới thực sự có sức sống.

“Lập trình không gian”

Một trong những bước đầu tiên và quan trọng nhất trong thiết kế là “programming”; không có từ tiếng Việt tương đương hoàn toàn, nhưng có thể hiểu gần như “lập trình không gian”. Người thiết kế phải quyết định: Ở không gian đó sẽ diễn ra những hoạt động gì? Có ẩm thực đường phố, kinh tế vỉa hè, không gian cho đi bộ, xe đạp hay phương tiện khác… không? Từ việc “lập trình” các hoạt động này, các yếu tố khác như giao thông, hạ tầng, tổ chức không gian… mới được định hình một cách phù hợp. Nếu bước này không rõ ràng, toàn bộ thiết kế phía sau sẽ thiếu nền tảng.

Về Vương Phan Liên Trang

Vương Phan Liên Trang là Đồng sáng lập và PTGĐ enCity, công ty tư vấn chiến lược, cung cấp các giải pháp quy hoạch, hạ tầng, thiết kế  và công nghệ, có trụ sở tại Singapore. Mang theo tư duy thiết kế tiên tiến từ Đại học Tổng hợp Tufts và Harvard, kết hợp lăng kính đa văn hóa được mài giũa qua thời gian thực hành tại các quốc gia, chị là người định hình chiến lược phát triển và trải nghiệm không gian cho hàng loạt dự án trọng điểm. Dấu ấn của chị trải dài đa dạng về lĩnh vực, quy mô và địa bàn, mang về cho cá nhân những vinh danh quốc tế, đồng thời dẫn dắt đội ngũ enCity gặt hái hàng loạt giải thưởng uy tín.

Chị cũng là Đồng sáng lập và Thành viên HĐQT enfarm agritech, công ty công nghệ nông nghiệp cung cấp các giải pháp và thiết bị giúp các nông trại canh tác bền vững, vận hành bằng dữ liệu, thân thiện với môi trường và kết nối với người tiêu dùng.

Bài viết đăng tải từ bài gốc trên ấn phẩm Tatler Vietnam số tháng 05/2026

ĐỌC NGAY

Home tour: Sân nhà ngập nắng giữa đảo Penang

[NowGen] Nhà thiết kế Tom Trandt và hành trình 10 năm với thương hiệu thời trang Môi Điên

MÉMO và ước vọng “lối sống mới” của một người cha