Kiến trúc bản địa: 4 công trình Đông Nam Á gắn bó hài hòa với thiên nhiên và con người

Những yếu tố địa phương hoặc môi trường quan trọng nào ảnh hưởng nhiều nhất đến phương pháp thiết kế của bạn?
Với Loka Studio, văn hóa vật chất địa phương là trung tâm định hình phương pháp thiết kế – nơi tính phù hợp môi trường, sự gắn kết bối cảnh và bản sắc không gian được xem là những yếu tố không thể tách rời. Chúng tôi nhìn nhận vật chất như một kho lưu trữ sống động của các câu chuyện bản địa, cho phép ta tiếp cận sâu hơn với giải phẫu khí hậu, ký ức lịch sử, trải nghiệm văn hóa và những tầng lớp cảm xúc của đời sống thường nhật. Tính vật chất, khi được đặt trong mối quan hệ với tri thức địa phương, luôn dẫn dắt chúng tôi khám phá và làm sống dậy các cơ chế vận hành liên tục của hệ sinh thái địa lý – thông qua cả quá trình sản xuất lẫn tái tạo kiến trúc.

Làm thế nào để tích hợp tính bền vững vào các dự án của bạn mà không ảnh hưởng đến tính thẩm mỹ?
Với chúng tôi, khái niệm bền vững trong kiến trúc vượt xa giới hạn của hiệu suất môi trường. Đó là hành trình của sự bảo tồn và tiếp nối, nơi những chất liệu và câu chuyện lịch sử được hồi sinh một cách đồng cảm; là mối quan hệ tôn trọng với bối cảnh – cả hữu hình lẫn vô hình. Chúng tôi tin rằng tính bền vững và thẩm mỹ không nằm ở hai cực đối lập, mà hòa quyện vào nhau trong mỗi biểu hiện kiến trúc. Mỗi công trình vì thế không chỉ là giải pháp không gian, mà còn là một nỗ lực diễn giải vẻ đẹp thông qua lăng kính của bản sắc văn hóa và hệ thống địa phương.

Bạn có thể chia sẻ một dự án minh họa rõ nét nhất cho cam kết của bạn đối với thiết kế theo ngữ cảnh không?

Công viên và Bảo tàng Tưởng niệm Tài xế và Cơ khí Tình nguyện Nanyang (NVDM), tọa lạc trong khuôn viên nghĩa trang Kwong Tong, là dự án tiêu biểu thể hiện rõ triết lý thiết kế theo bối cảnh của Loka Studio. Dự án bắt nguồn từ hai lát cắt ký ức quan trọng trong lịch sử địa phương: con đường đất hiểm trở nối Miến Điện với Trung Quốc đại lục, và hành trình quả cảm của các tình nguyện viên Nanyang – những người đã khởi hành từ cảng Malaya để chống lại sự chiếm đóng của phát xít Nhật.

Những ký ức tập thể ấy được chuyển hóa thành hình thái kiến trúc qua một chuỗi tường đất nện uốn cong, được làm từ đất sét đỏ bản địa - chất liệu chứa đựng tính địa phương và ký ức lịch sử. Trên những bức tường ấy, hơn 3.200 cái tên được khắc tạc - không chỉ là dấu ấn tưởng niệm, mà còn như một dòng chảy không gian và thời gian, đưa người xem trở về với những câu chuyện của lòng dũng cảm và sự bền bỉ.

Phần bảo tàng được đặt bên trong một phòng khách cổ có từ đầu thế kỷ 20, nơi tĩnh lặng của công trình được giữ nguyên như một lớp nền lịch sử. Tại trung tâm là một phòng triển lãm hình đèn lồng: không gian chứa đựng ký ức và ánh sáng, nơi những câu chuyện về tài xế và thợ máy Nanyang được kể lại bằng hình ảnh, tư liệu và chất liệu giàu tính biểu tượng.

Với dự án này, vật liệu, lịch sử và địa điểm đan xen thành một cấu trúc kể chuyện đầy cảm xúc. Kiến trúc không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, mà còn trở thành chính ký ức: một biểu hiện hữu hình của lòng tôn kính, sự thấu hiểu và mối quan hệ sâu sắc với bối cảnh văn hóa – xã hội địa phương.

Được thành lập vào năm 2013 bởi hai kiến trúc sư Sharon Ong và Foo Wen Hui, studio đặt trụ sở tại Kuala Lumpur này phát triển từ triết lý thiết kế cộng tác. Họ tin rằng những giải pháp kiến trúc hiệu quả và ý nghĩa nhất không đến từ tầm nhìn cá nhân, mà từ đối thoại liên ngành, nơi khách hàng, thợ thủ công địa phương và cộng tác viên cùng đóng vai trò định hình kết quả thiết kế.

Cách tiếp cận thực tế, lấy con người làm trung tâm này khuyến khích sự tham gia tích cực của khách hàng như một phần của quá trình sáng tạo. Studio hiện hoạt động tại Beyondto.Co – một không gian làm việc chung dành cho kiến trúc sư và các nhà sáng tạo – như một phần mở rộng tự nhiên của tinh thần cộng tác và thiết kế vì cộng đồng mà họ theo đuổi.

Những yếu tố địa phương hoặc môi trường nào ảnh hưởng nhiều nhất đến phương pháp thiết kế của bạn?
Tại Think Cloud, khí hậu nhiệt đới và lối sống đặc trưng của Malaysia là hai yếu tố then chốt định hình phương pháp thiết kế của chúng tôi. Trong một môi trường nơi thiên nhiên luôn hiện hữu, chúng tôi tin rằng kiến trúc nên tôn vinh - chứ không che giấu - mối quan hệ giữa con người và cảnh quan xung quanh. Ánh sáng tự nhiên, thông gió hiệu quả và sự hiện diện của cây xanh không chỉ là tiện nghi, mà là nền tảng của một cuộc sống lành mạnh.

Chúng tôi xem sức khỏe tinh thần là thành tố cốt lõi của tính bền vững. Kiến trúc không chỉ cần hiệu quả về mặt năng lượng hay thân thiện với môi trường; nó còn cần nuôi dưỡng cảm giác bình yên, kết nối và cảm hứng cho con người. Những yếu tố tưởng như đơn giản như cửa sổ mở rộng, tầm nhìn ra không gian xanh hay ánh sáng dịu nhẹ lại có tác động sâu sắc đến chất lượng cuộc sống thường nhật.

Làm thế nào để tích hợp tính bền vững mà không ảnh hưởng đến tính thẩm mỹ?
Chúng tôi khai thác các chiến lược thiết kế thụ động như giếng trời, cửa trần và cửa sổ mái như những phương tiện vừa tăng hiệu suất sử dụng năng lượng, vừa tạo nên những trải nghiệm không gian sống động. Ánh sáng tự nhiên được mời gọi để tương tác với bề mặt, đổ bóng lên vật liệu, làm nổi bật chất cảm và mang lại chiều sâu thị giác.

Các yếu tố kiến trúc như tường gạch thông gió, khối chắn nắng và cửa chớp không chỉ đáp ứng công năng mà còn định hình một ngôn ngữ hình khối tinh tế, nơi mỗi giải pháp kỹ thuật đều đóng góp vào vẻ đẹp tổng thể. Những thành phần này không làm giảm tính thẩm mỹ mà ngược lại, làm phong phú thêm trải nghiệm không gian, tạo ra những công trình vừa trực quan, vừa giàu cảm xúc, và bền vững một cách tự nhiên.

Dự án nào thể hiện rõ nhất cam kết của bạn đối với thiết kế theo ngữ cảnh?
Chính không gian studio của chúng tôi là minh chứng rõ nét nhất. Được cải tạo từ một căn nhà phố truyền thống Malaysia, công trình này phản ánh cách chúng tôi tiếp cận thiết kế: thấu hiểu khí hậu địa phương, phong cách sống bản địa và nhu cầu linh hoạt trong công việc hiện đại.

Phần sau của tầng trệt được mở rộng thành một không gian bán ngoài trời xanh mát, nơi kết hợp phòng đựng thức ăn, phòng ăn, nhà vệ sinh và một khu vườn bia giản dị. Không gian này không chỉ đóng vai trò là phần mở rộng tự nhiên của studio, mà còn tạo điều kiện cho những tương tác tự phát, nuôi dưỡng tinh thần cộng tác.

Tránh xa khuôn mẫu của một văn phòng truyền thống, chúng tôi thiết kế nơi làm việc như một hệ sinh thái linh hoạt: từ vườn ngoài trời đến bàn ăn, bàn làm việc hay buồng điện thoại yên tĩnh, mỗi không gian đều cho phép các thành viên lựa chọn cách thức và địa điểm làm việc phù hợp với nhịp sinh học và tâm trạng của mình. Chúng tôi tin rằng sự tự chủ không gian là chìa khóa thúc đẩy năng suất và sức khỏe tinh thần.

Với hệ thống thông gió tự nhiên, ánh sáng chan hòa và cây xanh hiện diện khắp nơi, studio này chứng minh rằng một không gian làm việc gắn với bối cảnh khí hậu và văn hóa địa phương hoàn toàn có thể kết hợp tính hiệu quả với sự nhân văn, một môi trường vừa ứng dụng, vừa nuôi dưỡng cảm hứng sống và sáng tạo.

Bạn gặp phải những thách thức nào khi cân bằng giữa đổi mới hiện đại và các yếu tố truyền thống của Malaysia?

Một trong những thách thức lớn nhất mà chúng tôi thường gặp là thay đổi quan niệm cho rằng những thiết kế lấy cảm hứng từ thiên nhiên: như thông gió tự nhiên, ánh sáng ban ngày hay cây xanh, đòi hỏi quá nhiều công sức bảo trì và thiếu tính “hiện đại”. Với một số khách hàng, không gian kín, sử dụng điều hòa và hệ thống cơ khí vẫn được xem là giải pháp dễ kiểm soát và tiên tiến hơn.

Tuy nhiên, chúng tôi tin rằng đổi mới không có nghĩa là từ bỏ truyền thống. Trên thực tế, nhiều yếu tố trong kiến trúc truyền thống Malaysia, như mái hiên sâu, thông gió chéo, không gian chuyển tiếp trong-ngoài,... vốn dĩ là những giải pháp bền vững, phù hợp với khí hậu và vẫn rất phù hợp với nhu cầu sống hiện đại. Chìa khóa nằm ở việc tái hiện chúng thông qua vật liệu, kỹ thuật và công nghệ hiện đại.

Mục tiêu của chúng tôi là tạo ra một điểm giao thoa giữa hiệu quả công nghệ và sự tinh tế bản địa – nơi mà đổi mới kỹ thuật song hành cùng chiều sâu văn hóa. Đây là một quá trình đòi hỏi sự kiên nhẫn và cộng tác, nhưng khi đạt được, nó sẽ tạo ra những công trình vừa tiên phong vừa gắn liền với bản sắc địa phương.

Bạn hình dung tương lai của kiến trúc bền vững ở Malaysia trong 5 năm tới như thế nào?

Chúng tôi tin rằng trong 5 năm tới, kiến trúc bền vững ở Malaysia sẽ chuyển từ một xu hướng chuyên môn thành một nhu cầu sống thiết yếu. Khi ngày càng nhiều người trải nghiệm được lợi ích cụ thể từ ánh sáng tự nhiên, thông gió và không gian thân thiện với khí hậu - không chỉ về môi trường mà còn về sức khỏe tinh thần và thể chất - sẽ có sự chuyển dịch rõ rệt trong thị hiếu thiết kế.

Chúng tôi hy vọng rằng những giá trị thiết kế bền vững bắt nguồn từ chính bối cảnh Malaysia sẽ được nhìn nhận và trân trọng nhiều hơn. Việc ngày càng có nhiều dự án bản địa được công nhận và chia sẻ rộng rãi sẽ giúp thay đổi nhận thức của khách hàng, từ chỗ chuộng hình thức du nhập sang trân trọng bản sắc và giải pháp phù hợp với môi trường sống của chính mình.

Mentahmatter Design là một studio đa ngành có trụ sở tại Malaysia, được thành lập bởi Shin Chang và Penny Ng. Thay vì chạy theo hình thức hay hiệu suất, họ ưu tiên tính chân thực và mục đích sử dụng, đặc biệt là trong các công trình công cộng và không gian phục vụ cộng đồng. Với triết lý thiết kế xoay quanh con người, Mentahmatter tập trung vào cách không gian nuôi dưỡng sự tương tác xã hội hơn là đưa ra tuyên ngôn kiến trúc.

Hoạt động của studio trải rộng qua nhiều lĩnh vực: kiến trúc, nội thất, thiết kế đô thị, nghệ thuật và kết nối cộng đồng. Họ đặc biệt quan tâm đến hành vi sử dụng hàng ngày, cách con người di chuyển, tụ họp và gắn bó với không gian. Thay vì áp đặt những câu chuyện sẵn có, Mentahmatter phản ứng linh hoạt với từng bối cảnh cụ thể, đề cao nghi lễ, tập quán và tính linh hoạt trong sử dụng hơn là những yếu tố hình thức hay biểu tượng trong thiết kế.

Những yếu tố địa phương hoặc môi trường quan trọng nào ảnh hưởng nhiều nhất đến phương pháp thiết kế của bạn?
Hầu như tất cả. Chúng tôi tôn trọng mọi khía cạnh của bối cảnh – từ quy mô con người, khí hậu, đến cách mọi người tương tác với không gian. Thiết kế của chúng tôi luôn bắt đầu bằng việc quan sát, lắng nghe và phản hồi lại những yếu tố đó.

Làm thế nào để tích hợp tính bền vững vào các dự án của bạn mà không ảnh hưởng đến tính thẩm mỹ?
Chúng tôi tin rằng nếu tôn trọng môi trường và tích hợp các nguyên lý bền vững một cách trung thực, công trình sẽ tự nhiên tỏa sáng. Chúng tôi có xu hướng ưa thích vẻ đẹp của những gì thô mộc, chưa được “trau chuốt” – một kiểu thẩm mỹ “xấu mà ngon”. Tính thẩm mỹ không cần phải là ưu tiên hàng đầu; nó có thể là kết quả của một công trình thực tế, phù hợp và có lý do tồn tại rõ ràng. Ở một số địa điểm, sự thực dụng và khả năng thích nghi có thể quan trọng hơn vẻ ngoài bóng bẩy.

Bạn có thể chia sẻ một dự án minh họa rõ nhất cho cam kết của bạn đối với thiết kế theo ngữ cảnh không?
RexKL.

Bạn gặp phải những thách thức nào khi cân bằng giữa sự đổi mới hiện đại với các yếu tố truyền thống của Malaysia?
Thật lòng, tôi không thấy đó là một thách thức. Tôi không gắn bó với bất kỳ phong cách hay yếu tố nào cụ thể. Mỗi thiết kế nên phục vụ một mục đích rõ ràng, đó mới là điều quan trọng nhất. Với chúng tôi, bối cảnh và nhu cầu thực tế luôn dẫn dắt thiết kế, chứ không phải xu hướng hay hình thức bên ngoài.

Bạn thấy kiến trúc bền vững sẽ phát triển như thế nào ở Malaysia trong 5 năm tới?
Tôi nghĩ kiến trúc Malaysia đang phát triển theo hướng tích cực và mạnh mẽ. Chúng ta đang dần chuyển dịch khỏi những tuyên ngôn sáo rỗng về “bền vững”, để hướng tới những không gian có mục đích rõ ràng, chân thực, nơi mà con người được kết nối, sống và tương tác với không gian một cách có ý nghĩa. Đó là cách mà tôi tin kiến trúc nên tiếp cận tính bền vững: không phải như một khẩu hiệu cho ngành xây dựng, mà như một cách để cải thiện chất lượng sống hàng ngày.

Xem thêm: Sự xa hoa tột độ: Bên trong cỗ xe ngựa trị giá 6 con số của cựu chuyên gia tài chính

Thành lập năm 2005, Eleena Jamil Architect (EJA) đã tạo dựng danh tiếng qua những công trình gắn kết sâu sắc với bối cảnh đô thị châu Á. Kiến trúc của EJA được phát triển trên nền tảng hiện đại, kết hợp giữa sự khám phá về hình khối, vật liệu và cấu trúc, cùng trọng tâm là tính bền vững, không chỉ về môi trường mà còn về mặt xã hội và kinh tế.

Danh mục dự án của studio trải rộng từ nhà ở, công trình giáo dục, nơi làm việc, thư viện cộng đồng đến các kết cấu bằng gỗ và tre, với khách hàng đến từ khu vực tư nhân, công lập và tổ chức phi lợi nhuận. Mỗi công trình đều phản ánh triết lý thiết kế đặc trưng của EJA: tận dụng tiềm năng của vật liệu địa phương, chú trọng quy mô con người và hướng đến sự hòa hợp với khí hậu và ngữ cảnh.

EJA đã nhận được nhiều sự công nhận quốc tế thông qua các ấn phẩm và giải thưởng danh giá như Dezeen Awards, Liên hoan Kiến trúc Thế giới (WAF) và Giải thưởng LEAF. Nhóm thiết kế hiện tại bao gồm Eleena Jamil cùng các cộng sự Bahirah Rahman, Yow Pei San, Lina Izzati Muhammad, Ros Adilla Roslan và Adam Aziz Marzuki.

Đừng bỏ lỡ: Chủ nghĩa tối giản ấm áp: Vượt ra ngoài sự khắc khổ trong thiết kế nội thất

Những yếu tố địa phương hoặc môi trường quan trọng nào ảnh hưởng nhiều nhất đến phương pháp thiết kế của bạn?

Chúng tôi luôn nỗ lực tạo ra những công trình mang bản sắc địa phương, không chỉ ở hình thức mà trong cả cách kiến trúc phản hồi trực tiếp với điều kiện cụ thể của từng địa điểm. Khí hậu, văn hóa, vật liệu và cộng đồng là những yếu tố then chốt định hình hình khối, không gian và trải nghiệm công trình.

Chúng tôi thường nghiên cứu các mô hình kiến trúc truyền thống để học hỏi, như nhà sàn kampung – vốn thể hiện sự phản ứng thông minh với khí hậu nhiệt đới, hay nhà phố thương mại Trung Hoa với cách xử lý sân trong linh hoạt trong các khu đô thị dày đặc. Các công trình thuộc địa cũng là nguồn cảm hứng thiết kế quan trọng: từ mái vòm, hiên nhà đến việc sử dụng vật liệu hiện đại như gạch và bê tông để thích ứng hiệu quả với môi trường địa phương.

Làm thế nào để tích hợp tính bền vững vào các dự án của bạn mà không ảnh hưởng đến tính thẩm mỹ?

Với chúng tôi, tính bền vững không đối lập với tính thẩm mỹ, mà ngược lại, có thể chính là nguồn gốc của vẻ đẹp. Áp dụng các nguyên lý thiết kế thụ động như định hướng công trình hợp lý, che nắng hiệu quả, sử dụng mái hiên sâu, các không gian thông gió và khoảng đệm khí hậu không chỉ cải thiện hiệu suất năng lượng, mà còn hình thành nên một ngôn ngữ kiến trúc đậm chất nhiệt đới, gắn liền với bối cảnh.

Chúng tôi tin rằng, khi thiết kế thực sự phản ánh điều kiện địa phương và hệ sinh thái xung quanh, tính thẩm mỹ sẽ tự nhiên xuất hiện: chân thực, phù hợp và bền vững.

Đọc thêm: Bill Bensley: Thiết kế khách sạn sinh thái sang trọng nổi loạn

Bạn có thể chia sẻ một dự án minh họa rõ nhất cho cam kết của bạn đối với thiết kế theo ngữ cảnh không?

Nhà hát Tre là một ví dụ tiêu biểu thể hiện cam kết của chúng tôi đối với thiết kế gắn liền với bối cảnh. Công trình này là một gian hàng mở, mang tinh thần vui tươi và được xây dựng bằng một trong những vật liệu lâu đời và quen thuộc nhất tại khu vực: tre. Thiết kế lấy cảm hứng từ hình thức kiến trúc truyền thống địa phương gọi là wakaf.

Wakaf thường là một cấu trúc đơn giản với bốn cột, mái dốc, bốn mặt đều mở và sàn được nâng lên cao hơn mặt đất. Những công trình như vậy thường được dựng bằng vật liệu tự nhiên như tre, gỗ và lá, có mặt ở nhiều nơi trong khu dân cư hoặc dọc các tuyến đường. Chúng mang lại bóng mát và là nơi người qua đường có thể dừng lại nghỉ chân, đồng thời khuyến khích các hoạt động giao lưu và tương tác xã hội.

Bạn gặp phải những thách thức nào khi cân bằng giữa sự đổi mới hiện đại với các yếu tố truyền thống của Malaysia?

Một trong những thách thức lớn nhất là những rào cản trong việc sử dụng vật liệu địa phương cho xây dựng hiện đại. Thiếu kỹ năng, trình độ tay nghề không đồng đều và chi phí nhân công cao là những yếu tố cản trở phổ biến. Với vật liệu như tre, việc sử dụng còn hạn chế dẫn đến nguồn cung ít, trong khi các kỹ năng cần thiết để thi công bằng tre vẫn chưa được phổ biến rộng rãi. Điều này khiến cho việc áp dụng các giải pháp truyền thống vào bối cảnh hiện đại trở nên khó khăn hơn dù chúng có nhiều tiềm năng.

Bạn thấy kiến trúc bền vững sẽ phát triển như thế nào ở Malaysia trong 5 năm tới?

Tôi tin rằng ngày càng có nhiều kiến trúc sư ở Malaysia đang nỗ lực để tạo ra những công trình thân thiện với môi trường, dù họ vẫn phải đối mặt với các thách thức như ngân sách hạn chế hoặc kỳ vọng từ phía khách hàng và chủ đầu tư. Tuy vậy, những nỗ lực này đã giúp nâng cao nhận thức, không chỉ trong giới chuyên môn mà còn trong cộng đồng rộng hơn. Nhờ vậy, chúng tôi lạc quan rằng trong năm năm tới, Malaysia sẽ chứng kiến sự xuất hiện của nhiều công trình bền vững và giàu bản sắc hơn.

ĐỌC NGAY

Giám đốc sáng tạo nội thất của Hermès chia sẻ về “linh hồn của chất liệu” tại Milan Design Week 2025

Yến Nguyễn, CEO GA+: “Phụ nữ có thể tạo nên góc nhìn khác biệt và táo bạo trong thiết kế”

Phạm Quang Vinh, Founder & Strategy Lead Zám: “Người chiến thắng là người thấu hiểu câu chuyện riêng biệt vùng miền và văn hóa”