MÉMO và ước vọng “lối sống mới” của một người cha

Ông viết: “Nhầm đẹp với cầu kỳ, nhầm khả năng kinh tế với khả năng sáng tạo. Không biết rằng một gian hai trái nhà cỏ, khéo thu xếp với đầy nhiệt tình vẫn đẹp hơn lâu đài chứa đầy ‘nhiễm tính’. Nhà cũng như người, có một mặt nhưng muôn màu muôn vẻ. Nhiều ngày ốm đau thì mặt vỡ mình gầy. Nhiều ngày sống luộm thuộm, đen tối thì tinh thần khô khan, héo hắt.”

Quan điểm này cũng là nền tảng cho các sản phẩm của MÉMO trong giấc mộng “xây dựng lối sống mới cho người Việt”. Những sản phẩm lắp ráp tiết kiệm, không quá cồng kềnh, giàu giá trị mỹ thuật mà quan tâm tới giải phẫu, công thái học đã chóng đạt được những thành tựu trên thị trường. 

Hàng MÉMO cũng đã đi vào lịch sử dân tộc theo một cách khác. Toàn bộ nội thất nhà 48 Hàng Ngang do MÉMO làm; từ đó Bác Hồ soạn Tuyên ngôn Độc Lập. Xưởng MÉMO cũng góp gỗ, góp thợ tham gia dựng lễ đài Ba Đình trong buổi sáng lịch sử ngày 2/9/1945. Trong thời khắc đó, hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh viết lời tuyên bố độc lập trên một sản phẩm Việt, trong một không gian do bàn tay Việt tạo dựng, trở thành biểu tượng đặc biệt về khối óc, bàn tay và ước vọng độc lập, hùng cường của dân tộc.

Đọc thêm: Moscow-Hanoi: Khi kiến trúc trở thành ký ức tập thể

Tới ‘Lều Vịt’

Trải qua các thăng trầm của lịch sử, xưởng MÉMO đã phải đóng cửa. Vào tháng 10 năm ngoái, triển lãm “Di sản đặc biệt của Mỹ thuật Đông Dương - Họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc - Nơi Hội họa gặp Thiền và Thiết kế” đã cung cấp cho công chúng Thủ đô đầy đủ về sự nghiệp, tác phẩm của Trịnh Hữu Ngọc. Ở góc độ hội họa, có lẽ, người trong giới đều rõ giá trị của những bức tranh mà ông để lại.

Thú vị, ở phần thiết kế nội thất, gia đình đã giao cho Hội quán Di sản đóng lại các thiết kế của xưởng MÉMO cũ, dưới sự theo sát của họa sĩ, dịch giả Trịnh Lữ, con trai ông. Tại đây, công chúng có thể được ngồi trực tiếp lên những chiếc ghế thiết kế nửa thế kỷ trước. Đã có những người may mắn được sở hữu phiên bản đầu tiên trong mong mỏi phục dựng xưởng MÉMO của gia đình. Những thiết kế cho “lối sống mới” từ những năm 30-40 của thế kỷ trước nay xuất hiện trở lại và hài hòa trong những căn chung cư hiện đại.

Trong triển lãm, mọi người đều chú ý tới bản thiết kế Lều Vịt của họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc. Căn chòi nhỏ được họa sĩ thiết kế năm 1968, sau khi ngôi nhà trên phố Quán Thánh của gia đình ông bị bom Mỹ đánh sập. Ông kết bè, gom những vật liệu nhặt được từ đống đổ nát rồi xuôi bè trên Hồ Tây xuống Quảng Bá dựng một căn lều nhỏ cho gia đình. 

Họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc sinh năm 1912, năm ông bắt đầu dựng Lều Vịt là ông 56 tuổi. Hình ảnh người đàn ông quá trung niên, danh họa trường Mỹ thuật Đông Dương, từng là chủ xưởng gỗ trứ danh Hà Nội gom đống đổ nát từ căn nhà cũ xuôi bè đi dựng lều cho gia đình ở là hình ảnh ám ảnh. Nhưng, “công trình” Lều Vịt ấy đã là thực chứng rõ ràng cho tuyên ngôn “nhà cỏ khéo thu xếp với đầy nhiệt tình vẫn đẹp hơn lâu đài” của ông. Và khi hậu thế nhắc về sự nghiệp thiết kế của Trịnh Hữu Ngọc, ngoài MÉMO còn có Lều Vịt.

Trong triển lãm, họa sĩ Trịnh Lữ chia sẻ về Lều Vịt:  “Tôi không thể vẽ lại vẻ đẹp 'bươn bả phong trần' mà vẫn sang trọng lãng mạn của Lều Vịt. Những cột và xà gỗ phải ghép nối, những vách ghép ván gỗ nứt vỡ không ra hình thù gì. Công việc dựng lều chủ yếu do tay 'anh Chuyên', một người thợ mộc vừa mãn hạn 10 năm tù cải tạo và sống ở mạn đê Sông Hồng, không biết có duyên gì mà trở thành một đệ tử tin cậy của cha tôi. Dạo ấy tôi bỏ học về làm phụ cho anh Chuyên. Sau này tự mình sửa chữa làm nốt nhiều chỗ. Lều Vịt là một phần không thể nào quên của cuộc đời tôi…”

Từ MÉMO tới Lều Vịt là một hành trình kỳ lạ. MÉMO là lúc Trịnh Hữu Ngọc còn có xưởng, có thợ, có thị trường, có niềm tin vào một lớp thị dân Việt Nam mới. Lều Vịt là lúc ông gần như mất hết những điều kiện ấy.

Nếu MÉMO là giấc mộng về một lối sống mới, Lều Vịt là phép thử khắc nghiệt nhất của giấc mộng ấy. Khi đời sống thuận lợi, người ta có thể nói nhiều về cái đẹp. Khi bom đạn đi qua, khi căn nhà sập xuống, khi vật liệu chỉ còn là phần sót lại của tai ương, cái đẹp nếu còn đứng được mới thật sự là cái đẹp. Và ở Trịnh Hữu Ngọc, cái đẹp ấy đứng được một cách kiêu hãnh và đầy phẩm giá. 

Bởi thế, ngoài những bản vẽ, cũng như những đồ vật được phục dựng, di sản thiết kế lớn nhất của Trịnh Hữu Ngọc là những câu hỏi ông để lại cho ngày hôm nay: con người sẽ sống thế nào trong không gian của mình?

Sống thế nào khi có đủ điều kiện. Sống thế nào khi thiếu thốn. Sống thế nào trong căn hộ phố thị. Sống thế nào trong một ngôi nhà vùng quê. Sống thế nào để đồ vật không lấn át con người, sự cầu kỳ không che khuất công dụng, và cái đẹp không trở thành một món trang trí vô can với đời sống.

ĐỌC NGAY

Mỹ nghệ thời đương đại: Những thiết kế nổi bật tại Milan Design Week 2026

The Fullton Regal: Khi giá trị nguyên bản trở thành “điểm neo” của phong cách sống có chủ đích

Chốn nghỉ chân tựa cung điện Ý giữa lòng Paris