Moscow-Hanoi: Khi kiến trúc trở thành ký ức tập thể

Kiến trúc sư, nhà đô thị học và giám tuyển Trung Mai đã cùng đội ngũ giám tuyển của GES-2 thực hiện dự án, xây dựng triển lãm để tiếp cận lịch sử nhà ở đại chúng của Việt Nam và Liên Xô thông qua khái niệm “adhocism” (thuật ngữ chỉ triết lý, lối sống, hoặc phong cách làm việc thiên về sự ứng biến).

Triển lãm bắt đầu từ một thực tế ít được nhắc đến: nhiều khu tập thể tại Hà Nội được phát triển dựa trên kinh nghiệm quy hoạch và xây dựng của Liên Xô trong nửa sau thế kỷ XX. Nếu mikrorayon đại diện cho tư duy quy hoạch hiện đại của Liên Xô, thì Khu Tập Thể (KTT) tại Việt Nam lại là phiên bản được điều chỉnh để thích nghi với khí hậu, văn hóa và tập quán sinh hoạt địa phương.

Điều khiến anh Trung Mai quan tâm nằm ở cách những công trình này thay đổi theo thời gian dưới tác động của con người. Những ban công được mở rộng, mái hiên tự dựng, cửa hàng nhỏ xuất hiện ở tầng trệt hay những khoảng sân chung được tái định nghĩa liên tục đã biến các mô hình quy hoạch ban đầu thành những thực thể sống.

Với anh, giá trị đặc trưng của đô thị Việt Nam nằm ở khả năng thích nghi và tối ưu hóa không gian trong từng hoàn cảnh cụ thể.

Khái niệm adhocism trở thành một trong những nền tảng tư duy quan trọng trong thực hành nghiên cứu của Trung Mai và văn phòng nghiên cứu đô thị Hanoi Ad Hoc.

Khác với những hệ thống quy hoạch khép kín, adhocism nhìn nhận thành phố như một cơ thể luôn vận động. Một không gian có thể đảm nhiệm nhiều chức năng khác nhau trong ngày; một vật dụng hỏng hóc không bị loại bỏ mà được sửa chữa bằng những vật liệu sẵn có; một căn hộ tiêu chuẩn dần được mở rộng và điều chỉnh để đáp ứng nhu cầu của nhiều thế hệ cùng sinh sống.

Đọc thêm: Mỹ nghệ thời đương đại: Những thiết kế nổi bật tại Milan Design Week 2026

Đối với anh Trung Mai, đây không chỉ là một giải pháp thực dụng mà còn là biểu hiện của một nền văn hóa linh hoạt. Chính khả năng thích nghi ấy đã tạo nên bản sắc đô thị Việt Nam, vượt xa những biểu tượng quen thuộc như tre, gạch hay các vật liệu bản địa thường được dùng để đại diện cho kiến trúc Việt trên trường quốc tế.

Một trong những phần đáng chú ý nhất của triển lãm là câu chuyện về cộng đồng người Việt tại Moscow.

Trong nhiều thập niên, các gia đình Việt Nam sinh sống tại Nga đã mang theo những ký ức về quê hương và tái hiện chúng trong chính không gian sống của mình. Những căn hộ Liên Xô trở thành nơi lưu giữ một Việt Nam của những năm 1970, 1980 hay 1990 - đôi khi còn nguyên vẹn hơn cả những gì còn tồn tại trong nước.

Thông qua các tư liệu lưu trữ, tác phẩm nghệ thuật đương đại và câu chuyện cá nhân của cư dân hai quốc gia, triển lãm đặt ra một câu hỏi rộng hơn về mối quan hệ giữa kiến trúc và ký ức. Liệu một công trình có thực sự được định nghĩa bởi kiến trúc sư, hay bởi những người đã sống trong đó suốt nhiều thế hệ?

Câu trả lời được thể hiện rõ qua phần trưng bày về Salon Natasha, không gian nghệ thuật độc lập đầu tiên của Hà Nội, được sáng lập bởi nghệ sĩ Vũ Dân Tân và nhà ngữ văn học người Nga Natalia Kraevskaia. Đây cũng là một minh chứng cho những cuộc giao thoa văn hóa vượt ra ngoài khuôn khổ chính trị hay địa lý.

Tên gọi Landscapes of Optimism gợi nhắc đến tinh thần của thời kỳ hậu chiến, khi kiến trúc được xem như công cụ để kiến tạo tương lai. Ngày nay, nhiều công trình hiện đại chủ nghĩa từng bị chỉ trích vì tính đồng nhất hoặc khô cứng. Thế nhưng Trung Mai cho rằng điều quan trọng nhất không nằm ở vẻ đẹp hình thức mà ở tham vọng xã hội được gửi gắm trong những công trình ấy.

Đó là niềm tin rằng kiến trúc có thể tạo ra một cách sống mới. Có thể những lý tưởng đó không hoàn hảo, nhưng chúng phản ánh một thời kỳ mà quy hoạch đô thị được xem là công cụ để định hình cộng đồng, kết nối con người và mở ra những khả năng mới cho đời sống tập thể.

Với Landscapes of Optimism, Trung Mai sử dụng kiến trúc như một lăng kính để nhìn vào những gì còn tiếp tục tồn tại: ký ức, sự thích nghi và khả năng con người luôn tìm ra cách biến một không gian được thiết kế cho số đông trở thành nơi mang đậm dấu ấn cá nhân của riêng mình.

ĐỌC NGAY

Cover Story: Nhà sáng tạo huyền thoại Philippe Starck và triết lý thiết kế dựa trên tình yêu, đam mê, sự chân thành và khiếu hài hước

KTS Hiroyuki Unemori: Kiến trúc của kết nối, giao lưu và cộng đồng

Milan Design Week 2026: Rimowa và Lehni trình diễn nghệ thuật chế tác nhôm