Legacy 50: NSND Kim Cương - Một đời sống, một đời sân khấu

Năm 9 tuổi, sau khi cha là ông bầu Ngọc Cương mất, bà được gửi vào trường dòng danh tiếng ở Sài Gòn. Cuộc sống được định sẵn: làm giáo viên, lấy chồng công chức, sinh con, sống đời an nhàn.

Nhưng 10 năm sau, vừa thi xong tú tài, Kim Cương về Châu Đốc thăm mẹ. Bỗng bên ngoài chiến sự giăng đầy. Đoàn hát phải tìm cách giữ chân người xem để họ ở lại trong an toàn. Thiếu nữ Kim Cương, trong bộ áo học trò, bước ra ánh đèn. Cứ thế, bản năng sân khấu trong bà như được đánh thức sau bao năm bị vùi sâu trong im lặng. 

Đó là vai diễn đầu tiên khi trưởng thành. Không nhằm giải trí, mà để cùng chia sẻ một phút bình an giữa khói lửa, giúp người ta quên đi nỗi sợ. Khoảnh khắc ấy, bà hiểu: sân khấu còn có thể là một chốn nương náu. Là cách để một người nghệ sĩ âm thầm phục vụ đồng bào của mình bằng những gì mình có. 

Kim Cương lớn lên trong hơi thở của sân khấu cải lương dưới sự dìu dắt của mẹ là cố NSND Bảy Nam và dì là cố nghệ sĩ Năm Phỉ. Nhưng không dừng lại ở đó, bà trở thành tác giả kịch nói, đạo diễn phim, người kể chuyện - mang theo tinh thần của thế hệ đi trước, nhưng cũng là tiếng nói của chính mình. 

Có những thời khắc trong đời người, lựa chọn không chỉ là bước ngoặt cá nhân - mà còn là lời hồi đáp cho một thời đại. Với Kim Cương, đó là khi bà đang ở đỉnh cao rực rỡ: hai giải thưởng Điện ảnh Á châu tại Đài Loan, một căn nhà ở Pháp, cùng những người bạn sẵn sàng đón nhận bà. Gia đình bà khi ấy cũng có nhiều lý do để rời đi.

Đọc thêm: Legacy 50: 5 điểm xem diễu binh trong lòng Sài Gòn ngày 30/4

Nhưng bà lại nói, “Nơi nào tôi được đóng góp nhiều nhất cho cuộc đời, thì nơi đó là hạnh phúc.” Ở giai đoạn nhiều chuyển động trong đời sống nghệ thuật, NSND Kim Cương vừa là người tiên phong mở lối cho loại hình kịch nói, vừa là người giữ cho ánh đèn sân khấu tiếp tục được thắp lên giữa bao đổi thay. Ở một sân khấu xa xứ, có thể bà vẫn khiến người ta xúc động như một viên ngọc Á Châu. Nhưng chỉ ở Việt Nam, mỗi câu thoại, mỗi nhân vật, đều là mảnh ghép của ký ức tập thể, của một đất nước đã từng đau, từng mất, từng đi qua rất nhiều chia ly.

Từng du học ở Pháp, bà đem về những đổi mới tinh tế để kể lại hình ảnh người phụ nữ Việt. Không chỉ là quý phi, công chúa. Mà là những người tưởng chừng tầm thường nhưng giàu lòng trắc ẩn, yêu thương, và khí phách.

“Chị ác lắm, làm tụi tui khóc quá trời luôn với Lá Sầu Riêng.” - Câu nói từ một người phụ nữ bán hàng ngoài chợ, khiến bà xúc động hơn cả những tràng vỗ tay sân khấu. Khán giả không nhớ bà là nghệ sĩ Kim Cương, mà nhớ bà là cô Diệu tội nghiệp, là chị Bê bán hột vịt lộn, là bà Tư bán chè. Họ nhớ mình đã từng khóc - vì một người giống họ sống trên sân khấu.

Có những năm tháng gian nan, bà và các đồng nghiệp đi vào những vùng khó khăn, mang theo tiếng nói sân khấu đến những nơi cần sự sẻ chia nhất. Có đêm, khán giả là những chiến sĩ đang phải chữa lành vết thương. Có đêm, phía sau sân khấu là sự lặng thinh của mất mát. Bà diễn không chỉ cho người sống, mà còn cho những người đã nằm xuống.

Ở lại - là để giữ lấy phần kết nối đó. Không phải chỉ giữa người nghệ sĩ và công chúng, mà giữa một người con với quê hương, giữa một thế hệ với thế hệ sau. Vì, “Nếu mất đi tiếng nói của sân khấu dân tộc, thì tiếng nói của tâm hồn Việt cũng sẽ khuyết.”

Đọc thêm: Legacy 50: Bách bộ quanh “Little Paris” và miền ký ức của thị dân Sài Gòn

Rời sân khấu, bà chọn một lối rẽ khác, không có ánh đèn hay tiếng vỗ tay, nhưng lại là vai diễn sâu sắc nhất đời mình: người cưu mang, người kết nối, người đứng bên những nỗi đau.

NSND Kim Cương đã có đến 60 năm làm thiện nguyện, xuyên suốt những thăng trầm của quê hương. Sau khi đất nước thống nhất, bà giúp gần 3000 người khuyết tật học nghề, hỗ trợ phẫu thuật cho nạn nhân chất độc da cam, có mặt trong tai nạn Cầu Cần Thơ, tổ chức lễ cưới cho những cặp đôi nghèo. 

Năm 2014, bà sáng lập chương trình “Nghệ sĩ tri âm”, để chăm lo Tết cho những đồng nghiệp già yếu, neo đơn - một nhịp gắn kết không lời giữa những người từng cống hiến cho nghệ thuật nước nhà. Trong mùa dịch COVID, bà vận động được hàng trăm triệu đồng hỗ trợ nghệ sĩ lớn tuổi khó khăn, rồi khởi xướng “Trái tim yêu thương” để nuôi dưỡng các em nhỏ mồ côi cho đến năm 18 tuổi. Khi có cơ hội, bà kết nối cùng Viện Tim TP.HCM để tổ chức tầm soát sức khỏe tim mạch miễn phí cho hàng trăm nghệ sĩ và công nhân hậu đài.

Dừng hẳn các hoạt động sân khấu, bà không có nhiều tài sản, nhưng có cả một gia tài - đó là sự tin tưởng mà người khác dành cho bà. Đến mức các bác sĩ tự chủ động hỏi nhỏ rằng bà có cần giúp thêm ai không, như một phản xạ, như một sự tin tưởng đã thành quen. 

Với bà, nghệ thuật không phải là chỗ để người khác thấy mình hay, mà là nơi người ta nhận ra điều gì đó thật từ chính người nghệ sĩ. Dù đứng trước micro, ánh đèn, sàn diễn hay sau cánh gà, mỗi lần xuất hiện đều phải là một lần dốc hết lòng, hết sức. Không phải để được tán thưởng, mà để người ta tin. Tin rằng điều đang diễn ra không chỉ là một màn trình diễn, mà là một phần đời sống được trao đi một cách chân thành nhất.

Và nếu phải nói điều gì về những cách tân của các nghệ sĩ trẻ Việt Nam, bà chỉ khiêm tốn: “Mỗi thử nghiệm nghệ thuật đều là phép thử. Thành hay bại, không do người làm, mà do người xem quyết định.” Có lẽ vì bà từng là người trẻ đó, từng thử, từng sai, và từng được đón nhận. Được tin. Được sống trong trái tim người khác.

Trong những ngày tháng Tư, khi cả nước nhìn lại quá khứ và hướng về tương lai, hình ảnh nghệ sĩ Kim Cương lặng lẽ pha trà, kể chuyện, thắp hương trong căn nhà nhỏ, là một lát cắt dịu dàng nhưng đầy sức nặng của ký ức. 

ĐỌC THÊM

Khi điện ảnh kể chuyện tổ tiên: Căn tính người Việt in hằn trong ký ức tập thể

Legacy 50: Đạo diễn Bùi Thạc Chuyên và 10 năm theo đuổi giấc mơ “Địa đạo”

“Ngọc nữ” Deva Cassel: Điện ảnh, di sản và hành trình định danh