Khi điện ảnh kể chuyện tổ tiên: Căn tính người Việt in hằn trong ký ức tập thể

Khi bước chân vào đô thị, căn tính Việt cũng thay đổi, hoặc đúng hơn là chuyển hoá. Bi, đừng sợ! (2010) của đạo diễn Phan Đăng Di là một tác phẩm đậm đặc không khí bí bách, ngột ngạt nhưng cũng chất chứa muôn vàn cảm xúc. Căn tính Việt trong phim hiện ra như một thứ bản năng bị chôn giấu, thông qua sự im lặng kéo dài giữa các thế hệ, những khoảng cách không thể lấp đầy trong gia đình. Tác phẩm này hiện lên một Việt Nam hiện đại – nơi con người sống gần nhau nhưng không thể chạm vào nhau. Căn tính không được kể ra, mà bị nén lại, như một vết sẹo vô hình.

Tương tự, trong Bố già (2021) của đạo diễn Vũ Ngọc Đãng và Trấn Thành, nhân vật Ba Sang là hình ảnh điển hình của một người đàn ông lao động Sài Gòn – nóng nảy, bảo thủ nhưng đầy tình cảm. Tình yêu của ông dành cho con không được thể hiện bằng lời nói, mà qua những gói xôi, đôi dép, hay cái quát mắng đầy lo lắng. Câu chuyện cha con trong Bố già phản ánh một lớp bản sắc khác: bản sắc của người thị dân nghèo – nơi tình cảm bị gói gọn trong bổn phận, và tình thân đôi khi bị hiểu nhầm là áp đặt.

Vị (2021) của đạo diễn Lê Bảo là một tác phẩm nghệ thuật Việt Nam gây tiếng vang quốc tế, mở ra không gian cảm xúc về sự lạc lõng, thân phận và ký ức. Nhân vật chính là một cầu thủ bóng đá người Nigeria sống tại Thành phố Hồ Chí Minh. Sau khi bị chấm dứt hợp đồng do chấn thương, anh cùng bốn phụ nữ Việt Nam trung niên sống chung trong một căn nhà tồi tàn ở ngoại ô thành phố để kiếm tiền sinh sống.

Chỉ đơn thuần là sinh hoạt hàng ngày như nấu ăn, tắm rửa trong không gian chật hẹp nhưng bộ phim đã khắc họa sâu sắc về căn tính và sự kết nối giữa con người với nhau. Vị kể về một Việt Nam thông qua những khoảnh khắc đời thường, thể hiện sự giao thoa văn hóa và nỗi niềm của những con người ở bên lề xã hội.

Điện ảnh Việt cho đến hiện tại không có nhiều tác phẩm điện ảnh lớn về Hùng Vương, Lạc Long Quân hay Âu Cơ. Tuy nhiên, không vì thế mà thiếu đi những thước phim hướng về tổ tiên. Bằng một cách nào đó, điện ảnh Việt vẫn lặng lẽ kể chuyện về cha mẹ, ông bà, làng quê – những "tổ tiên nhỏ" trong ngôn ngữ giàu cảm xúc và hình ảnh.

Khi Ba Sang trong Bố già im lặng gom tiền học phí cho con, hay người cha trong Mùa len trâu giao trâu lại cho đứa con trai – đó không chỉ là tình thân, mà còn là cách trao gửi niềm tin qua những thế hệ. Không cần chạm khắc những điều lớn lao, mà bằng cách đối đãi trong cuộc sống, đó cũng là hình thức rất riêng của những "lời kể qua thế hệ" trong điện ảnh Việt.

Giỗ Tổ không chỉ là một ngày lễ, mà là một dịp để xã hội cùng nhau nhắc nhớ lại về cội nguồn, căn tính dân tộc – chúng ta là con cháu của ai, đến từ đâu. Và như vậy, điện ảnh bằng một cách nào đó, cũng chính là nơi phản chiếu bản sắc ấy trong nhiều trạng thái sống động và đầy cảm xúc. 

Phim ảnh giúp thế hệ trẻ tiếp cận với căn tính dân tộc thông qua hình ảnh và những thước phim: bữa cơm gia đình, lời ru của mẹ, sự nghiêm khắc của cha, tình thương được vun đắp qua nhiều thế hệ,… Những thứ ấy không nằm trong sử sách, mà in hằn trong ký ức tập thể. Căn tính Việt – nếu có – có lẽ nằm chính trong những thứ bình dị nhất, mà điện ảnh, với tất cả sự tinh tế của nó đã lưu giữ và tiếp nối.

Sẽ rất khó để có được câu trả lời cho câu hỏi "Tôi là ai?", nhưng giữa bất kỳ một thước phim Việt Nam nào dù là cánh đồng lầy lội, căn bếp đơn sơ, hay con hẻm lao động, người xem đều có thể tìm thấy bản thân mình ở đó. Và lúc nào cũng vậy, hình bóng tổ tiên hiện diện và len lỏi trong từng bộ phim, không phải bằng biểu tượng, mà bằng những thứ quen thuộc như hơi thở.

Điện ảnh Việt theo cách rất riêng đã và đang kể lại câu chuyện dân tộc mình bằng hình ảnh, cảm xúc và những mảnh ký ức. Đó cũng là một cách để thế hệ con cháu chúng ta hôm nay, dù ở đâu, vẫn luôn nhớ rằng mình là con cháu Lạc Hồng.

ĐỌC NGAY 

Tài tử Park Bo Gum và 8 vai diễn khắc sâu dấu ấn trong lòng khán giả

Vì sao huyền thoại hoạt hình Hayao Miyazaki kiêm nhà sáng lập Studio Ghibli phản đối AI?

Học người Na Uy lối sống “Friluftsliv” để hạnh phúc hơn