Cover Sinh năm 1966, Lê Anh Hoài là nhà văn, nhà báo, nghệ sĩ thị giác nổi tiếng, giảng viên thỉnh giảng tại Đại học Văn hóa

Sinh năm 1966, Lê Anh Hoài là nhà văn, nhà báo, nghệ sĩ thị giác nổi tiếng, giảng viên thỉnh giảng tại Đại học Văn hóa. Anh là tác giả của hai tập thơ: “Những giấc mơ bên đường” (NXB Văn học, 1999), “Mảnh mảnh mảnh” (NXB Văn học, 2012), ba tập truyện ngắn: “Tẩy sạch vết yêu” (NXB Hội Nhà văn, 2010), “Trinh nữ Ma-nơ-canh” (NXB Trẻ, 2014), “Nỗi sợ và những khuôn hình” (NXB Trẻ) và hai tiểu thuyết: “Chuyện tình mùa tạp kỹ” (NXB Đà Nẵng, 2007, sau này được NXB Văn học tải bản vào năm 2010 với nhan đề “@ tình”), “Vườn thượng uyển” (2021).

Theo nhà phê bình văn học Thái Phan Vàng Anh, “Lê Anh Hoài không chuyên chú hẳn ở một thể loại bởi “không chịu chơi mãi một trò”. Song lịch sử văn học thế kỷ 21, nhất là 20 năm đầu thế kỷ, hẳn không thể không nhắc đến Lê Anh Hoài. Bởi bằng cách “chơi” ngôn ngữ, “chơi” cấu trúc, “chơi” thể loại, Lê Anh Hoài đã góp phần khẳng định một xu hướng xem văn học là trò chơi, trước hết là trò chơi của người sáng tạo."

Nhà văn Lê Anh Hoài chia sẻ với Tatler Vietnam về quá trình sáng tác tiểu thuyết “Chuyện tình mùa tạp kỹ”. Cuốn tiểu thuyết được đánh giá là thể hiện rõ tinh thần hậu hiện đại qua việc phá vỡ các quy phạm thẩm mỹ truyền thống xoay quanh những câu chuyện vụn vặt, thường ngày của giới trí thức và nghệ sĩ.

Đọc thêm: [How I Wrote] Vũ Đức Anh và Nhân sinh kép

Trích đoạn tác phẩm

Kẻ trí nhân ngẫm về cái chết Đại giáo sư biện giải lẽ luân hồi

Buổi tối, lạnh kinh khủng, trong cái lạnh thế này thường có một vẻ gì buồn sâu xa. Hôm nay, với Trình cái buồn càng đậm đặc đến mức thật khó chịu nổi.

Anh ta ngồi một mình ngẫm nghĩ, thấy cuộc đời con người là quá ngắn ngủi. Chính thế nên con người cứ muốn lưu lại mình trong lòng mọi người khi mình không còn trên đời này nữa? Cái chết là đáng sợ, và cả sự cô đơn trong cuộc đời nữa, vì vậy người ta cần yêu và yêu là cách chống lại sự cô đơn tốt nhất? Và có thể tình yêu làm cho cái chết bớt đáng sợ hơn?

Anh ta nghĩ, thế giới này quá nhiều với quá nhiều chuyện. Chẳng có câu chuyện nào giống câu chuyện nào nhưng dường như có những chuyện cùng loại, bất kể nó xảy ra vào thế kỷ nào. Nhưng ai cũng có quyền nghĩ rằng mình đang làm những chuyện mới hoàn toàn kể từ khi có loài người trên trái đất này…

Rồi anh ta lại nghĩ, kinh nghiệm của người khác, nó là gì? Anh ta hình dung cuộc đời như đường Hà Nội vào giờ cao điểm nhưng có thêm quá nhiều ngã rẽ, thêm hàng chục biển chỉ dẫn. Mà tất cả phải đi chứ không được đứng lại. Có những kẻ cố đi chậm để tìm phương hướng, có những kẻ say xỉn, rú ga ầm ầm, lao vào hết đường này đến đường khác…

Anh ta thấy cuộc sống là một cái hộp đen và anh ta phải rút dần các thứ trong đó ra ánh sáng. Bên trong hộp còn gì chẳng ai biết. Theo những tài liệu của GS Lương thì có linh hồn và sự luân hồi. Nhưng Trình cố nghĩ về cuộc sống sau khi chết mà không thể hình dung. Có hay không, nhỡ đâu có???

[…]

Anh ta cảm thấy ranh giới những khái niệm nhòa lẫn như những chất lỏng khó hòa trộn vẫn đang thẩm thấu sang nhau. Thiện, ác? Đẹp, xấu? Yêu, ghét? Cảm thương, dễ mến, nhân ái, yếu đuổi hay vô hại, vô cảm…

Đọc thêm: Nhà văn Nuage Rose (Hồng Vân): Di sản gia đình không nằm ở nơi chốn, mà ở những lựa chọn được lặp lại

Ý tưởng - “Tôi muốn tạo ra một cái gì mới”

“Chuyện tình mùa tạp kỹ” là tiểu thuyết đầu tay của tôi, ra đời cách đây đã khá lâu. Khi lựa chọn thể loại, tôi muốn tạo ra một cái gì mới nên đã chọn lối viết phân mảnh kết hợp với hình thức chương hồi. Tuy nhiên, kiểu chương hồi này hoàn toàn không đi theo lối cổ điển mà là sự pha trộn giữa tâm thức của một lớp người đã quen đọc theo cách cũ và một tiểu thuyết hiện đại hoàn toàn.

Tatler Asia
Above Tiểu thuyết “Chuyện tình mùa tạp kỹ”
Tatler Asia
Above Tiểu thuyết “Chuyện tình mùa tạp kỹ” được NXB Văn học tải bản vào năm 2010 với nhan đề “@ tình”

Từ ý tưởng đó, “Chuyện tình mùa tạp kỹ” thành hình. Trước hết, tôi mong cuốn sách có thể đánh động được sự tò mò, sau đó là những suy nghĩ về việc như thế nào là tiểu thuyết, như thế nào là đổi mới, thậm chí như thế nào là phá cách, như thế nào là trò chơi. Trên thực tế, cuốn tiểu thuyết đã khơi gợi một số suy ngẫm như vậy trong anh em đồng nghiệp hoặc bạn đọc. Phản ứng tiêu cực cũng có. Chẳng hạn, có người cho rằng “Chuyện tình mùa tạp kỹ” không phải là tiểu thuyết mà là cái gì đó khác. Hoặc có người không nói gì nhưng tôi biết họ không thích lối viết này. Tuy nhiên, điều đó không ảnh hưởng đến tôi. Một nhà văn đâu thể làm vừa lòng tất cả mọi người. 

Khi viết “Chuyện tình mùa tạp kỹ”, tôi muốn viết về xã hội nói chung chứ không phải riêng chuyện tình yêu. Trong tiểu thuyết có suy nghĩ về thiền, về cái gọi là “sến” trong văn chương nghệ thuật, cùng đủ thứ hỗn độn mà tôi đã quan sát thấy trong xã hội đương thời. Đây cũng chính là cách tôi thể hiện sự hỗn độn ấy bằng văn chương, thay vì dựng nên một cấu trúc tuyến tính, có đề cương, có ý tưởng rồi buộc mọi thứ phải phục vụ cho đề cương đó. Chuyện tình yêu, vì thế, chỉ là một phần. 

Nhưng từ những mối tình nghiêm túc, cổ điển đến những mối quan hệ chóng vánh, ngoài lề trong cuốn tiểu thuyết này, tôi đều nhìn thấy hình bóng xã hội và phần phức tạp trong tâm thức con người. Chính vì vậy, tôi đặt tên cho tác phẩm là “Chuyện tình mùa tạp kỹ” dù cuốn sách không hoàn toàn là một chuyện tình.

Nhân vật - “Tôi bị hối thúc bởi vấn đề của nhân vật”

Khi tôi viết cuốn tiểu thuyết này, tôi bị hối thúc bởi vấn đề của nhân vật. Ban đầu, tôi thấy thú vị với một số nhân vật như anh Hà, Giáo sư Lương hoặc nhân vật lúc thì xưng “tôi” lúc lại ở ngôi thứ ba là Trình chẳng hạn. Họ đều có một sự giằng xé rất tự nhiên, rất bản năng khi luôn băn khoăn về bản thể và nhiều vấn đề khác. Kiểu nhân vật đấy ám ảnh đến mức dần dần, tôi quyết định viết dựa trên đời sống của họ và bám vào bầu không khí mà nhân vật tạo ra.

Chính vì vậy, thứ gọi là câu chuyện trong tiểu thuyết này rất mong manh, thậm chí là không có. Người đọc khó lòng tìm thấy câu chuyện lớn nhất theo nghĩa cổ điển khi nút thắt, nút mở hay cao trào hoặc kết thúc… đều không có.

Tatler Asia

Ba nhân vật mà tôi ám ảnh nhiều nhất trong “Chuyện tình mùa tạp kỹ” đều là nhân vật nam. Thao tác xây dựng nhân vật không có gì mới. Trước hết tôi bắt đầu từ một hoặc một vài người ngoài đời mà mình hiểu khá rõ, từng yêu, từng ghét, thậm chí từng sống cùng. Sau đó, tôi thêm vào những tưởng tượng rồi đặt họ vào những tình huống khác nhau. 

Chẳng hạn, nhân vật Giáo sư Lương và nhân vật Hà ban đầu hoàn toàn không liên quan. Tôi chỉ nghĩ nếu đặt Giáo sư Lương vào bối cảnh này thì ông sẽ nói gì? Đổi lại là anh Hà thì sẽ ra sao? Sau đó, tôi thử hình dung nếu hai nhân vật gặp nhau thì sẽ thế nào? Xây dựng nhân vật dựa vào một số tình huống cũng là một trò chơi của tôi. Các tiểu truyện đươc hình thành từ đó và được xây đắp dần lên. Nhưng chúng vẫn chỉ là những mảnh rời. Không nhất thiết phải kết nối với phần sau.

Quá trình viết – “Tôi mong muốn cuốn sách sẽ gợi ra những suy tưởng, thậm chí là nhu cầu viết thêm”

Khi viết, tôi khá tự do. Sau đó, tôi chẻ nhỏ bản thảo và xáo trộn nó thêm một lần nữa. Ban đầu, “Chuyện tình mùa tạp kỹ” có những trường đoạn rất dài về Hà hay Trình, về Hà và Trình, hoặc về Giáo sư Lương. Nếu muốn, tôi có thể phát triển chúng thành các truyện ngắn. Nhưng tôi chọn giữ nguyên, phân mảnh rồi xáo lên như xáo một bộ bài. Thực chất, đó là một trò chơi do tôi chủ động lựa chọn. Chính vì vậy, nếu gọi là kiểm soát thì đây là kiểu kiểm soát của tôi. Còn “Chuyện tình mùa tạp kỹ” không bám vào câu chuyện nào cả.

  Nhân vật Giáo sư Lương bắt nguồn từ một người thầy của tôi. Tất nhiên, ông không tên là Lương. Giáo sư Lương trong tiểu thuyết chỉ lấy một phần từ con người ấy như tính cách hơi gàn, hơi lý tưởng hóa một số thứ nhưng đôi khi cũng thực dụng chẳng hạn. Còn phần tài liệu về tu đạo, tôi tình cờ thấy ở nhà người quen. Nội dung cơ bản là về việc niệm “Nam mô A di đà Phật” nhiều lần thì sẽ có phúc báo và có một vài điều khác khá mê tín.

Tatler Asia

Tôi không cho rằng những điều đó đúng nhưng lại thấy tài liệu đó rất thú vị, rất đương đại và phù hợp với số đông lúc bấy giờ nên mới gắn nó với Giáo sư Lương. Ở một số đoạn, tôi lấy trực tiếp nội dung từ tài liệu tu tập đó rồi cắt ghép vào. Những đoạn này không phải do tôi viết.

Còn về một số bài báo trong tiểu thuyết thì khi mới vào nghề, tôi có cộng tác với một số tạp chí phụ nữ. Trong tuần, tôi sẽ viết một hai mẩu để gửi, y hệt như nhân vật Trình trong “Chuyện tình mùa tạp kỹ”. Khi nhìn lại bằng con mắt phê phán, mặc dù không có ý bài bác công việc mình từng làm, tôi vẫn thấy có những bài rất sến, thậm chí rất vớ vẩn và một chiều. Khi viết tiểu thuyết, tự nhiên tôi nghĩ tại sao không lấy chất liệu này để đưa vào như một gia vị, thậm chí như một món ăn? Rõ ràng, đây chính là một “món ăn” rất được yêu thích trong xã hội. Vậy thì tại sao không?

Tôi mong cuốn sách gợi ra những suy tưởng, thậm chí cao hơn là một nhu cầu viết thêm. Dĩ nhiên, đây cũng chỉ là nghĩ vui vì cuối cùng, sau bao nhiêu năm, không có ai viết thêm vào “Chuyện tình mùa tạp kỹ”. Còn trên thực tế, khi tự xem lại bản thảo, tôi đã bỏ đi khá nhiều đoạn mình cảm thấy chẳng dính vào đâu cả. Trật tự này cũng chỉ là trật tự của riêng tôi. Có nó, tôi mới chọn cái này, bỏ cái kia. Tuy nhiên, để nói “Chuyện tình mùa tạp kỹ” được viết theo trật tự nào hoặc công thức nào để có thể thẩm định lại thì quả thực rất khó. Mọi chuyện hoàn toàn chỉ là cảm giác.

Học viết – “Tôi không chịu ảnh hưởng từ một người cụ thể nào”

Thành thật mà nói, tôi không chịu ảnh hưởng từ một người cụ thể nào. Tuy nhiên, thông qua quá trình đọc và tiếp cận với nhiều lý thuyết văn chương (mà bây giờ, rất khó gọi tên cụ thể), tôi dần hình thành một ý niệm là mình khoái những gì phi truyền thống. Chẳng hạn, truyền thống là kể chuyện phải tuyến tính hoặc phi tuyến tính nhưng vẫn phải có điều gì đó thống nhất để người đọc nắm bắt… thì tôi sẽ làm ngược lại. 

Dĩ nhiên, tôi không phải là người tiên phong đi theo hướng này. Nhưng tôi thích việc tạo ra một trò chơi khác với bình thường. Với tôi, trò chơi kiểu cũ đã quá nhàm chán. Tôi không thấy vui, thấy sướng nữa nên tôi đang cố truyền cảm giác đó cho độc giả. Còn đọc hay không đều là lựa chọn của bạn.

Tatler Asia

Tôi cũng không hy vọng sẽ có nhiều người thích “Chuyện tình mùa tạp kỹ”. Tôi ý thức khá rõ về điều đó. Tôi đã làm biên tập và điểm sách nhiều năm. Tôi biết làm thế nào để thu hút bạn đọc và cách để tiếp cận thị trường. Nhưng tại sao phải làm như vậy khi làm như vậy rất chán?

Việc thực hành một số loại hình phi ngôn ngữ trước hết giúp tôi có hiểu biết nhất định khi viết về nghệ sĩ hoặc tác phẩm thuộc lĩnh vực đó. Tôi thấy nhiều nhà văn cũng hơi lười khi viết về họa sĩ bằng những suy nghĩ rất ước lệ, đôi khi rất ngây thơ. Đó là một hạn chế. Bên cạnh đó, “ngôn ngữ” của những loại hình nghệ thuật khác nhau hoàn toàn có thể gợi ý và tác động trở lại vào sáng tác văn chương của tôi.

ĐỌC NGAY

Thêm một mùa Jazz

Fatherland, và khoảng trống mang tên “trở về”

Dolly Parton: Cuộc đời kiệt tác