Dolly Parton: Cuộc đời kiệt tác

The Atlantic từng viết rằng Dolly vượt qua những ranh giới về giai cấp, giới tính, vùng miền, thể loại âm nhạc. Trong một nước Mỹ ngày càng khó tìm được những biểu tượng chung, bà trở thành một ngoại lệ hiếm hoi: rất nhiều người có thể không giống Dolly, không sống như Dolly, thậm chí không nghe nhạc Dolly, nhưng vẫn dành cho bà lòng trìu mến gần như bản năng.

Bà giữ nguyên giọng miền Nam, công khai nói về đức tin Kitô giáo, ở lại với âm nhạc đồng quê ngay cả khi đã bước sâu vào công nghiệp văn hóa. Bà từng nói mình đã phải đấu tranh để được sống đúng với chính mình, nên dễ hiểu vì sao những người đồng tính tìm thấy sự gần gũi ở bà: “Chúng ta là chính mình, vậy tại sao lại không được phép là chính mình?” Với giới nữ, “9 to 5” trở thành một trong những ca khúc bền bỉ nhất về đời sống phụ nữ nơi công sở.

Khi được đề cử vào Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll năm 2022, Dolly còn tìm cách rút tên vì cho rằng mình không phải nghệ sĩ rock. Đến khi ban tổ chức không đồng ý, bà tuyên bố sẽ làm một album rock để xứng đáng với vinh dự ấy, rồi mời Joan Jett, Ringo Starr và Paul McCartney cùng tham gia.

Dolly Parton có thể thuộc về rất nhiều người chính vì bà chưa bao giờ tỏ ra muốn trở thành một người khác.

Từ thời trung niên, ngoại hình của bà đã là chất liệu quen thuộc cho các trò đùa. Bà thường tự đùa rằng trong cuộc thi hóa trang thành Dolly Patron, bà bí mật tham gia rồi thua cả một người đàn ông. Mái tóc bạch kim, vòng một lớn, phẫu thuật thẩm mỹ, những bộ đồ lấp lánh và móng tay acrylic đều được Dolly nói đến trước khi người khác kịp dùng chúng để nói về bà. Chẳng có gì phải che giấu. Chính việc bà không cố biến những thứ nhân tạo thành “tự nhiên” lại càng khiến người ta tin vào bà.

Dolly từng nói, với cách hài hước gần như chỉ có thể là Dolly, rằng bà hy vọng công chúng có thể nhìn xuyên qua mái tóc để thấy bộ óc, nhìn qua vòng một để thấy trái tim, và nhìn qua tất cả những thứ khác để thấy một chút tài năng.

Nếu phải tìm ‘một chút tài năng’ như Dolly vẫn tự trêu, ngay cả bộ móng acrylic cũng đủ làm bằng chứng. Dù chưa từng học nhạc lý, nhưng bà chơi được nhiều nhạc cụ dây, harmonica, saxophone và cả móng tay của chính mình; âm thanh ấy được thu lại trong những nhịp mở đầu của “9 to 5”.

Và cũng như vẻ ngoài của mình, Dolly hiếm khi phải đi xa để tìm chất liệu cho một bài hát. “I Will Always Love You” vốn được viết khi bà rời Porter Wagoner, người đã giúp mở đường cho những năm đầu sự nghiệp.

Một quyết định nghề nghiệp đã trở thành một trong những bản tình ca bền lâu nhất của âm nhạc đại chúng. Dolly từng từ chối để Elvis Presley thu âm ca khúc khi người quản lý của ông yêu cầu chia quyền tác giả; về sau Whitney Houston hát lại và đưa nó lên vị trí số một của bảng xếp hạng nhạc đại chúng trong nhiều tuần. Đó gần như là tất cả những gì cần nói về tài nghệ sáng tác của Dolly: một tình cảm rất riêng, được viết đủ dung dị để những nghệ sỹ khác đồng sáng tạo, và hàng triệu khán giả có thể nhận nó làm chuyện của mình.

Sự nghiệp của bà đã góp phần mở đường cho những nghệ sĩ đồng quê sau này bước sang thị trường đại chúng, từ Shania Twain tới Taylor Swift; đồng thời chính Dolly tiếp tục cộng tác với nhiều thế hệ nghệ sĩ khác nhau.

Quê nhà vốn hiện diện khắp những bài hát của Dolly, và khi những bài hát đã đưa bà đi rất xa khỏi Tennessee, nơi ấy vẫn chưa bao giờ chỉ còn là một miền ký ức. Dollywood, khu vui chơi bà xây dựng tại Tennessee, trở thành nhà tuyển dụng lớn nhất trong khu vực. Dollywood Foundation từng dùng những khoản hỗ trợ trực tiếp để khuyến khích học sinh hoàn thành trung học; tỷ lệ bỏ học tại Sevier County giảm từ 35% xuống còn 6%.

Năm 2016, khi cháy rừng tàn phá vùng Great Smoky Mountains, làm 14 người thiệt mạng và buộc hàng nghìn người phải rời khỏi nhà, Dolly hỗ trợ mỗi gia đình mất nhà ở Sevier County 1.000 đô la Mỹ mỗi tháng. Cuối cùng, khoảng 12,5 triệu đô la được đưa trở lại vùng đất ấy.

Nhiều năm sau, khi bão Helene gây thiệt hại nặng tại miền Đông Nam nước Mỹ, Dolly tự tặng một triệu đô la cho quỹ hỗ trợ nạn nhân; các doanh nghiệp của bà cùng Dollywood Foundation góp thêm một triệu đô la. Bà công bố khoản hỗ trợ ấy tại một bãi đỗ xe Walmart ở Newport, Tennessee, không xa nơi mình sinh ra, rồi hát một phiên bản “Jolene” đổi lời theo cơn bão giữa đám đông.

Ở Dolly có một thứ lòng trắc ẩn gần như đi trước mọi phán xét. Trong những năm HIV/AIDS vẫn bị phủ kín bởi sợ hãi, định kiến và sự xa lánh, bà đã đứng về phía những người bệnh từ rất sớm, kêu gọi sự cảm thông và ủng hộ nghiên cứu. Năm 1994, Dolly dành ca khúc “You Gotta Be My Baby” cho một album gây quỹ nghiên cứu HIV/AIDS, rồi cùng 35 nghệ sĩ nhạc đồng quê tham gia chiến dịch Break the Silence, đưa thông điệp về căn bệnh tới cả những cộng đồng nông thôn. Khi xã hội còn đang tranh luận người bệnh là ai, họ đến từ đâu; Dolly dường như đã vượt qua tất cả để nhìn thấy trước tiên những con người đang cần được giúp đỡ.

Stacy Palmer, giám đốc điều hành của Chronicle of Philanthropy, từng nói, trong khi nhiều người siêu giàu bận xây dựng những chiến lược phức tạp, sự sáng suốt của Dolly với Imagination Library chỉ là: ‘Hãy gửi những cuốn sách.’ Bản thân Dolly cũng nói bà chỉ nhìn thấy một nhu cầu và, nếu có thể đáp ứng, bà sẽ làm.

Năm 2020, nhu cầu ấy hiện ra dưới hình thức hoàn toàn khác: trong phòng thí nghiệm của Đại học Vanderbilt.

Dolly biết Đại học Vanderbilt đang tham gia những nghiên cứu ban đầu liên quan đến vaccine Moderna và tài trợ một triệu đô la. Mark Denison, giáo sư danh dự về nhi khoa tại Trường Y Vanderbilt, kể rằng nhóm nghiên cứu khi ấy đã bắt đầu công việc nhưng chưa có nguồn kinh phí chuyên biệt; khoản tiền giúp họ nhanh chóng mở rộng hoạt động trong phòng thí nghiệm.

Một năm sau, bà tiếp tục trao một triệu đô la để hỗ trợ nghiên cứu bệnh truyền nhiễm ở trẻ em; năm kế tiếp lập thêm một quỹ lâu dài cho nghiên cứu. Denison nói đây là một lĩnh vực thường thiếu tài trợ và ít được các nhà từ thiện chú ý, trong khi Dolly nhận ra được cả nhu cầu tức thời lẫn giá trị dài hạn của công việc.

Năm 2021, Denison và vợ ăn tối với Dolly trong ba giờ. Theo lời ông, phần lớn bữa tối bà chỉ hỏi họ về công việc và lý do họ chọn con đường nghiên cứu. Về sau Denison đùa rằng bữa tối với Dolly đã giúp ông có uy tín với gia đình và bạn bè nhiều hơn 40 năm làm khoa học.

Từ phòng thí nghiệm trở lại với những cuốn sách, mối quan tâm ấy vẫn gặp nhau ở điểm: tri thức phải đến được với cộng đồng. Imagination Library mở rộng mạnh sau khi hợp tác với Penguin Young Readers năm 2001, rồi với Random House Children’s Books. Các tổ chức giáo dục phi lợi nhuận tại từng địa phương giúp đăng ký trẻ em và chia sẻ chi phí để sách tiếp tục đến được với các gia đình. Năm 2022, Jeff Bezos và Lauren Sánchez trao cho Dolly 100 triệu đô la Mỹ để bà tự lựa chọn những nơi sẽ nhận hỗ trợ. Mùa hè 2026, Taylor Swift và Travis Kelce lại tặng Imagination Library hai triệu đô la để tiếp tục đưa sách tới trẻ nhỏ.

Có lẽ vì vậy, “Nữ hoàng nhạc đồng quê” vẫn là một danh xưng quá nhỏ đối với Dolly Parton. Những ca khúc đưa bà đến với hàng triệu người; nhưng cuộc đời bà làm được việc hiếm hơn: mở ra một vùng chung của lòng trắc ẩn, nơi khác biệt về giai cấp, giới tính, đức tin, vùng miền hay lối sống không phải điều đầu tiên quyết định một con người có xứng đáng được quan tâm hay không. Theo thời gian, vùng chung ấy ngày một rộng hơn, khi nhà xuất bản, nhà khoa học, tỷ phú, chính quyền và những nghệ sĩ thế hệ sau bước vào những việc bà khởi đầu.

Bởi thế, Dolly Parton đã để lại kiệt tác lớn nhất: một cách sống chân thành đến mức rất nhiều người tin vào, rộng lượng đến mức rất nhiều người muốn tiếp tục.

ĐỌC NGAY

“Nhà” của Christopher Nolan

Soobin trở lại màn ảnh rộng với dự án điện ảnh “All-Rounder”

Bí quyết thành công của “Thư tình gửi ngoại”